مقالات

اسرار و فوايد بسم الله الرحمن الرحيم

از امام علی (علیه‌السلام) روایت شده است: وقتی كه بسم الله الرحمن الرحیم بر پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) نازل شد، آن حضرت فرمود: اولین بار كه این آیه بر حضرت آدم نازل شد فرمود: تا زمانی كه فرزندان من این آیه را قرائت كنند از عذاب (الهی) در امان خواهند بود.[1]

نور دل‌ها
بسم الله نور دل دوستان است، آیینه جان عارفان است، چراغ سینه موحدان است، آسایش رنجوران و مرهم خستگان است، شفای درد و طبیب بیمار دلان است.[2]

سوگند مقدس
جابر بن عبد الله انصاری می‌گوید: هنگامی كه بسم الله الرحمن الرحیم نازل شد، ابر به سوی مشرق گریخت و باد آرام گرفت و دریا طوفانی شد و حیوانات گوش فرا دادند و شیطان‌ها از آسمان رانده شدند و خدای متعال به عزت و جلالش سوگند یاد كرد كه
بسم الله بر هر چه خوانده شد خداوند آن را با بركت گرداند.[3]

درس اول
امام باقر (علیه‌السلام) فرمود: چون حضرت عیسی (علی نبینا و آله و علیه السلام) متولد شد به سرعت رشد كرد تا آن جا كه در هفت ماهگی، مادرش دست او را گرفت و نزد معلم برد. در ابتدای تعلیم، معلم گفت: بسم الله الرحمن الرحیم و عیسی (علی نبینا و آله و علیه السلام) آن را تكرار كرد… .[4]

نامی شگفت
در كتاب تفسیر فاتحة الكتاب در بحث مربوط به بسم الله الرحمن الرحیم از مفاتیح الغیب نقل شده است كه: یكی از خواص اسم الله جل جلاله این است كه چون الف آن را حذف كنند لله باقی بماند و این هم مختص خدای سبحان است لله الامر من قبل و من بعد[5] اگر لام اول لله را بیفكنند، له می‌ماند، آن نیز مخصوص حق تعالی است، زیرا غیر خدا مالكیت حقیقی ندارند له الملك و له الحمد[6] و اگر لام له را حذف كنند، آن نیز بر ذات او دلالت دارد، مانند هو در قل هو الله احد[7].[8]

شهر رحمت
پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: در بهشت شهری است به نام مدینة الرحمه كه بی نهایت زیباست، هر كه به آن رسید از زحمت رست و به رحمت پیوست. در آن شهر خانه‌ای است به نام بیت الجلال كه درهای بسیار دارد و كلید درهای آن بسم الله الرحمن الرحیم است. چون بنده مؤمن بسم الله را با اخلاص بر زبان راند درها باز شود و از سوی خداوند ندا شود كه مُلك این خانه و ولایت این شهر را به تو سپردیم.[9]

سه هزار نام در سه نام
بعضی گفته‌اند: خدای متعال سه هزار نام دارد، هزار نام مخصوص فرشتگان مقرب است كه آنان می‌دانند؛ هزار نام مخصوص پیامبران و نهصد و نود و نه نام مربوط به امت‌هاست. خدای سبحان از آن سه هزار نام یك نام را برای خود برگزیده و هیچ ملك مقرب و نبی مرسلی از آن خبر ندارد و این اسم را مخزون سر مكنون گویند.
از آن نهصد و نود و نه اسم كه سهم امت‌هاست سیصد اسم در تورات ذكر شده است و سیصد اسم در زبور و سیصد نام در انجیل و نود و نه اسم در قرآن و چون امت محمد (صلی الله علیه و آله) بهترین امت‌هاست خداوند مجموع معانی آن سه هزار نام را در سه اسم خود كه در بسم الله الرحمن الرحیم (= الله، رحمن، رحیم) وجود دارد به ودیعت نهاده و هر یك را به معنای هزار اسم خود قرار داده و به امت اسلام ارزانی داشته تا هر بنده‌ای كه این اسم و معنای آن‌ها را بداند چنان باشد كه تمامی نام‌های خداوند را خوانده و دانسته است.
دهندش ز هر خرمنی خوشه‌ای
بیابد ز هر گوشه‌ای توشه‌ای[10]

بزرگ‌ ترین آیه
شخصی به امام كاظم (علیه‌السلام) عرض كرد: كدام آیه در كتاب خداوند بزرگ تر است؟ حضرت فرمود: بسم الله الرحمن الرحیم[11]

وصیت عارف
عارفی وصیت كرد بسم الله الرحمن الرحیم را بر كفن او بنویسند پرسیدند: این كار چه سودی دارد؟ گفت: چون قیامت بر پا شود و همه مردم از قبر برخیزند، گویم: پروردگارا! برای ما كتابی فرستادی و در عنوان و آغاز آن بسم الله الرحمن الرحیم ثبت كردی، امروز با عنوان كتاب خود با ما رفتار كن.[12]

آثار رحمت الهی
خداوند صفات متعددی دارد ولی در تمام مواقع در كنار عبارت بسم الله ؛ الرحمن الرحیم را می‌آورد و خود را با این صفات یاد می‌كند. و حال آن كه ممكن بود بگوید بسم الله العلیم الحكیم، بسم الله الجبار المنتقم و همچنین سایر صفات.
نكته مطلب، در جلب قلوب مردم از راه رحمت است. برای جمع آوری مردم هیچ نیرویی بهتر از رحمت ـ كه موجد امید است ـ نیست. مردم وقتی امید پیدا كردند حركت می‌كنند و امید از راه رحمت و بشارت میسر است. پیغمبری كه می‌خواهد تمام طبقات مردم را جمع و آنان را امیدوار كند. باید قدرتی در اختیار داشته باشد كه به وسیله آن در مردم روح امید ایجاد كند. بشارت و رحمت بهترین ابزار برای ایجاد امید است. از این رو می‌گوید: سبقت رحمته غضبه[13] فضل و رحمتش بر غضبش سبقت دارد.
آوردن رحمن و رحیم در بسم الله باعث امیدواری و تجمع مردم بر گرد پیغمبر است، از این رو تمام مظاهر مختلف اسلام رحمت معرفی شده است، قرآن را هدی و رحمة للمؤمنین[14] رسول را و ما ارسلناك الا رحمة للعالمین[15] واشداء علی الكفار رحماءبینهم[16]برمی‌شمرد.[17]

جاذبه آیه رحمت
یكی از مردم ژاپن كه به اسلام گروید در بخشی از نامه‌اش می‌نویسد: بسیاری از مردم ما در ژاپن در واقعه هیروشیما و نابودی و مجروح و مقتول شدن هزاران انسان، حتی ادیان خود را از دست دادند زیرا این حمله وحشیانه از سوی كشوری به ما صورت گرفت كه از خدا و از مسیح و مذهب دم می‌زد ـ یعنی آمریكا ـ جمعی از در گذشتگان آن فاجعه از نزدیكان خود من بودند لذا من از جنگ و خشونت نفرت دارم و به رحم و عدالت و احسان و ایمان به خدای رحیم و عادل كشش دارم… برای من بیان شد كه نخستین آیه‌ای كه بر پیغمبر (صلی الله علیه و آله) نازل شد، بسم الله الرحمن الرحیم است كه در آن دو بار از رحمت خداوند سخن به میان آمده است و یكصد و چهارده بار در قرآن تكرار گردیده و هر مسلمانی علاوه بر ضرورت قرائت آن در نمازهایش قبل از شروع هر كار باید بسم الله الرحمن الرحیم بگوید… و من برای همین امور حیاتی مسلمان شده‌ام.[18]

زیان غفلت
عبد الله بن یحیی می‌گوید: به محضر امام علی (علیه‌السلام) مشرف شدم و هنگامی كه خواستم بر روی تخت بنشینم پایه آن شكست و بر زمین افتادم و سرم آسیب دید.
حضرت امام علی (علیه‌السلام) فرمود: شكر خداوندی را كه كفاره گناهان شیعیان ما را در دنیا قرار داد تا همین جا پاك شوند. عبد الله می‌‌گوید: عرض كردم: چه گناهی كرده‌ام كه شكسته شدن سرم كفاره آن باشد؟ حضرت فرمود: وقتی كه نشستی بسم الله نگفتی.[19]

جامع ترین نام
در كتاب آیه شریفه بسمله در فرهنگ اسلامی آمده است: محققان و مفسران علوم قرآنی برای اثبات این نكته كه كلمه جلاله الله همانا جامع ترین نام برای ذات احدیت است، به دلایلی استناد كرده‌اند كه به چند نمونه آن اكتفا می‌شود:
1ـ اسمای دیگر الهی غالبا به عنوان صفت برای كلمه جلاله الله به كار می‌رود بدون آن كه كلمه جلاله الله به عنوان صفت برای دیگر اسمای الهی واقع شود به عنوان مثال صحیح است گفته شود: الله العالم ولی نمی‌توان گفت: العالم الله لذا در قرآن می‌خوانیم
ان الله سمیع علیم و نمی‌خوانیم: ان سمیعا علیما الله و….
2ـ توصیف قدرت مطلقه حاكم بر نظام هستی با عنوان الله مخصوص مسلمانان جهان است و مذاهب دیگر از معبود حقیقی مسلمانان با همین نام یاد می‌كنند نه اسمای دیگر الهی.
3ـ در مقام ابراز شهادتین و قبول اسلام و بیان توحید و یگانه پرستی باید گفت: اشهد ان لا اله الا الله و نمی‌توان گفت: اشهد ان لا اله الا العلیم یا الا الخالق، الا الرازق و….
4ـ تبادر ذهنی. آدمی اصولا با شنیدن لفظ جلاله بدون قرینه شدن لفظ دیگری به یاد معبود و معشوق حقیقی می‌افتد. پس یك مسلمان با ذكر لفظ جلاله الله گویی تمامی اسما و صفات حضرت حق (جل و جلاله) را بیان نموده است چون كه صد آمد نود هم پیش ماست.[20]

بركات نام او
بسم الله الرحمن الرحیم: به نام او كه زبان‌ها گویا شده به نام او، جان‌‌ها شیدا شده به نام او، بیگانه آشنا شده به نام او، زشت‌ها زیبا شده به نام او، كارهاهویدا شده به نام او، راه‌ها پیدا شده به نام او. به نام او كه چشم‌ها گریان به نام او، دل‌های عارفان سوزان به نام او، سرهای والهان خروشان به نام او، تن‌های عاشقان پیچان به نام او.[21]

دستور العمل
یكی از عارفان گفته است: هر كه مشكلی دارد و از تدبیر و حل آن عاجز است در روز جمعه پس از ادای نماز عصر هیچ ذكری نخواند و با حضور قلب كامل دو نام رحمن و رحیم را ـ كه مخصوص خدای سبحان است ـ به صورت ندا تا غروب آفتاب تكرار كند و پس از ان سر به سجده بگذارد و حاجتی كه دارد از خداوند بخواهد، البته بر آورده شود.[22]

شفای قیصر
قیصر روم به سر دردی شدید مبتلا شده بود كه تمام پزشكان از درمان او عاجز ماندند. نامه‌ای به محضر امیرمؤمنان علی (علیه‌السلام) نوشت و گزارش حال خود را به آن حضرت عرض كرد.
امام علی (علیه‌السلام) كلاهی را نزد وی فرستاد و فرمود: آن را بر سر نهد تا شفا یابد. قیصر چون آن را بر سر گذاشت فورا شفا یافت و بسیار تعجب كرد. دستور دارد آن كلاه را بشكافند و ببینند داخلش چیست.
وقتی كه آن را شكافتند كاغذی در آن یافتند كه نوشته بود بسم الله الرحمن الرحیم قیصر روم دریافت كه شفای او از بركت بسم الله بود و برای همین مسلمان شد.[23]

آغاز نامه‌ها
امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: پیش از اسلام، مردم در آغاز نامه‌های خود می‌نوشتند بسمك اللهم ـ پروردگارا! به نام تو ـ و چون آیه شریفه انه من سلیمان و انه بسم الله الرحمن الرحیم [24] نازل شد، از آن پس در ابتدای نامه می‌نوشتند: بسم الله الرحمن الرحیم.[25]
* مرحوم علامه مامقانی رحمت الله علیه (متوفای 1351ق) در كتاب سراج الشیعه فی آداب الشریعه (ص 179 ـ 180) از نوشتن بسم الله به بهترین خط ممكن در صدر نامه‌ها به عنوان یك امر مستحبی یاد كرده است.[26]

سرچشمه مهربانی‌ها
درباره تفسیر الرحمن الرحیم می‌خوانیم كه: در آن اشاره‌ای است كه نعت‌‌های سرشار و پراكنده ـ در دو جهان ـ تماما از خداوند است و برای اوست رحمت همگانی دنیا و رحمت ویژه عالم آخرت.
در روایت آمده است كه: الرحمن همان (كسی) است كه به روزی بندگانش شدیدا متمایل است و مواد روزیش را از آنان نبرد اگر چه آنان فرمانش نبرند. و علی (علیه‌السلام) فرمود (خداوند) رحیم است به بندگان مؤمن. و از رحمت اوست كه صد رحمت آفرید و از آن، رحمت واحدی در همه آفریدگان قرار داد و با آن رحمت واحد، مردم به یكدیگر مهربان و دلسوزند.[27]

سیره مشترك
ادب دینی شروع كار با نام خدا، تنها ره آورد پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله) نیست، بلكه از طلیعه نامه حضرت سلیمان (علی نبینا و آله و علیه السلام) به ملكه سبأ بر می‌آید كه سایر پیامبران نیز كارها و مكتوبات خود را با كلمه طیبه بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ آغاز می‌كردند: قَالَتْ يَا أَيُّهَا المَلؤا إِنِّی أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتَابٌ كَرِیمٌ * إِنَّهُ مِن سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ [28] و از روایات اهل بیت (علیهم السلام) استفاده می‌شود كه همه كتب آسمانی با مضمون این كریمه آغاز شده است[29] و این سیره مشترك همه پیامبران الهی بوده است و در نامه كریمانه حضرت سلیمان (علی نبینا و آله و علیه السلام) نیز پس از نام خدا، دعوت به پذیرش توحید مطرح شده است: أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِی مُسْلِمِینَ [30] و نباید پنداشت كه در این نامه توحیدی، سلیمان پیامبر نام خود را بر نام خدا مقدم داشته است: إِنَّهُ مِن سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ ؛ زیرا جمله نَّهُ مِن سُلَيْمَانَ ادامه سخن گزارشگر (ملكه سبأ) است، نه طلیعه نامه حضرت سلیمان.[31]،[32]

بسم الله در قرائت قرآن
الف: اول سوره‌ها: چون بسم الله در ابتدای همه سوره‌ها یكی از آیات قرآن است، هنگام تلاوت از اول سوره‌ها، گفتن بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ واحب است. به جز سوره توبه (=برائت) كه بدون بسم الله نازل شده است و نباید آن را در اول سوره برائت بخوانند.
ب: وسط سوره‌ها: در صورت شروع قرائت از وسط سوره‌ها، می‌توان بدون بسم الله یا با بسم الله شروع كرد. هر چند خواندن بسم الله الرحمن الرحیم فضیلت و ثواب زیادی دارد، ولی در وسط سوره برائت بهتر است بدون بسم الله و تنها با اعوذ بالله خوانده شود تا نشانه‌ای باشد از این كه در ابتدای سوره برائت بسم الله وجود ندارد.[33]
* كسی كه قرآن می‌خواند از هر جای قرآن باشد، (اول، وسط و یا آخر سوره) قبل از گفتن بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ مستحب است بگوید: اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
ـ پناه می‌برم به خداوند از شیطان رانده شده ـ[34]
خداوند متعال در سوره نحل به پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) می‌فرماید: فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِیمِ [35] هنگامی كه قرآن می‌خوانی، از شر شیطان مطرود به خدا پناه بر

علت تقدم اعوذ بالله بر بسم الله
سؤال: چرا اعوذ بالله را بر بسم الله مقدم داشتند؟
پاسخ: اعوذ بالله مثل صابونی است كه با آن جامه‌های آلوده و چركین را پاك می‌سازند؛ چون بنده عازم تلاوت‌ قرآن شود، دهان آلوده به نامشروعات باشد، چون اعوذ بالله گوید دهان و زبان او پاك شود و شایسته آن گردد كه كلام احدی را بر زبان گذراند.[36]

هنگام درماندگی
حضرت علی (علیه‌السلام) فرمود: من از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) شنیدم كه فرمود: هر گاه به شدت در تنگنا قرار گرفتی و درمانده شدی بگو بسم الله الرحمن الرحیم و لاحول ولا قوة الا بالله العلی العظیم كه به بركت این كلمات، بلاها و آفت‌ها از تو دور گردد و از آن‌ها مصون و محفوظ بمانی.[37]

آمرزش الهی
در كتاب تفسیر فاتحة الكتاب در بحث مربوط به بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ و آمرزش الهی و مهربانی او آمده است: پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) فرمود: روز قیامت بنده‌ای از اهل ایمان را حاضر كنند، به او خطاب شود ای بنده من! از نعمت من در معصیت استفاده كردی، هر چه نعمتم را بیشتر كردم تو بیش‌تر به گناه آلوده شدی.
بنده از خجالت معصیت سر به زیر می‌افكند. خطاب شود كه ای بنده من! سر بردار كه همان ساعت كه معصیت كردی تو را آمرزیدم.[38]
بنده‌ای دیگر را حاضر كنند كه به خاطر زیادی گناهانش سرافكنده است و از خجلت گناه در درگاه الهی می‌گرید. به او خطاب شود: ای بنده من! آن روز كه گناه می‌كردی و می‌خندیدی تو را (رسوا و) شرمسار نساختم، امروز كه خجالت می‌كشی و گناه نمی‌كنی و زاری می‌كنی چگونه تو را عذاب كنم، گناهانت را بخشیدم و به تو رخصت ورود به بهشت دادم.[39]

درسی از پیامبر (صلی الله علیه و آله)
روایت شده است: پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) آیه شریفه بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ قرائت كرد و آن را بیست بار تكرار نمود تا در معناهای آن اندیشه كند، و ابوذر می‌گوید: رسول خدا یك شب این آیه شریفه را تلاوت نمود و تكرار كرد: إِن تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِن تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنتَ الْعَزِیزُ الْحَكِیمُ [40]،[41] (گر آن‌ها را مجازات كنی، بندگان تواند ـ و قادر به فرار از مجازات تو نیستند ـ؛ و اگر آنان را ببخشی، توانا و حكیمی.)

راه درمان یأس
برخی از بزرگان گفته‌اند: افتتاح سوره‌های قرآن با بسم الله و آغاز شدن كتاب خداوند با سوره فاتحه و قرار گرفتن بسم الله در ابتدای این سوره، دلیل قاطع است بر وسعت رحمت خداوند. دقت در همین امر بهترین و مؤثرترین درمان درد ناامیدی است. توجه به این مسأله كه منشأ نزول قرآن همانا رحمت واسعه الهی است، مستلزم آن است كه رهروان حقیقت در قبول امتثال امر الهی تعجیل كنند و از اكراه و سستی بپرهیزند تا امیدشان قوی‌تر گردد و ایمان و یقین داشته باشند كه خداوند با قرار دادن بسم الله در آغاز قرآن و سوره فاتحه و توصیف ذات خود با رحمن و رحیم چگونه می‌شود كه بر بندگان خود رحم نفرماید.
آورده‌اند كه: سائلی بر در عمارتی با شكوه رسید و چیزی خواست، بر خلاف انتظارش چیز كمی به او دادند. تبری آورد و خواست آن بارگاه را خراب كند. پرسیدند: چرا چنین می‌كنی؟ به صاحب عمارت گفت: یا خانه مطابق عطایت بساز و یا این كه فراخور عمارت و درگاهت عطا كن. این بخشش اندك با این در بزرگ نمی‌سازد.[42]

وصیت پیر
وصیت پیر
پیری مرید را وصیت می‌كرد كه اگر همه ملك موجودات به نام تو باز كنند، نگر تا بی توقیع[43] بسم الله بدان ننگری كه آن را وزنی نیست، و اگر جبرئیل و حمله عرش به چاكری تو كمر بندند تا سلطان این نام داغی از خود بر جانت ننهد بدان كه آن را محلی نیست؛ هر جانی كه عاشق‌تر بود او را اسیرتر گیرد، هر دل كخه سوخته‌تر بود رختش زودتر به غارت برد.[44]

تمرین توحید
الف: كسی كه می‌خواهد قومی را از آداب و عقاید غلطی نجات دهد باید جای هر یك از آداب و اخلاق باطل، عمل خوبی را ارایه كند. قبل از اسلام (برخی از) عرب‌های مشرك كارها را به نام بت‌ها شروع می‌كردند ـ باسم اللات و العزی ـ مكتب اسلام آمد تا بت را بردارد، برای اشباع حس عادت باید چیزی به جای آن بگذارد. بسم الله را گذارد كه در تمام مواقع آن را بگویند.
ب: اسلام دین توحید است و تبلیغ توحید هنگامی به نتیجه كامل می‌رسد كه همواره نام خداوند برده شود و دل‌های مردم رنگ توحید بگیرد. یكی از راه‌های حصول این نتیجه تكرار لسان است. از این رو اسلام بر بسم الله الرحمن الرحیم تأكید كرده و هر امری كه شأنی دارد باید به نام خدا شروع شود. اثر این دستور، تمرین همیشگی توحید و روح خداپرستی در اجتماع است.[45]

فرمان نجات
روزی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) از قبرستان بقیع عبور می‌كرد، وقتی نزدیك قبری رسید به اصحابش فرمود: از این جا با عجله بگذرید. در وقت مراجعت چون به همان جا رسیدند، همراهان حضرت خواستند با عجله رد شوند اما رسول خدا فرمود: تعجیل مكنید.
اصحاب پرسیدند: مگر شما در وقت رفتن دستور ندادید از این جا به سرعت عبور كنیم؟ پیامبر فرمود: چرا؛ هنگام رفتن ما شخصی را در قبر عذاب می‌كردند و من طاقت نداشتم ناله و فریاد او را بشنوم، اكنون خدای متعال بر او رحمت فرستاد.
گفتند: یا رسول الله! دلیل عقوبت و رحمت او چیست؟ فرمود: او مردی فاسق و به دلیل فسق عذاب می‌شد. كودكی از وی باقی مانده بود و اكنون او را به مكتب فرستادند. معلم بسم الله الرحمن الرحیم را به آن كودك تعلیم داد و حودك آن را بر زبان آورد. خدای سبحان به فرشتگانی كه پدر آن كودك را عذاب می‌كردند فرمود: از او دست بردارید، روا نیست كه پدر را عذاب كنیم و پسرش در یاد ما باشد.[46]

روزی ابلیس
رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: شیطان به پیشگاه خداوند عرض كرد:
پروردگارا! برای تمامی مخلوقاتت روزی و وسیله زندگانی (خوردنی و آشامیدنی) قرار داده‌ای و هیچ یك از آنان را فروگذار نكرده‌ای، پس روزی من چیست؟ خدای متعال فرمود: آن چه نام من بر آن برده نشود (روزی توست).[47]

شرط تأثیر
سر این كه عبد كامل با بسم الله از امواج آتش گلستانی می‌آفریند و یا كشتی عظیمی را در طوفان سهمگین و بر روی امواجی كوه مانند سیر و سكون می‌دهد، آن است كه خواسته‌ها و اراده‌هایش در مشیت حكیمانه الهی فانی شده است و نشانه این فنا آن است كه جز خواست خدای حكیم، هیچ خواسته‌ای ندارد. البته چنین كاری از عهده بندگان و اولیای خاص خدا بر می‌آید، نه هر گوینده بسم الله.
بسم الله اگر از قلب موحدی كامل نشأت گرفت به اذن آفریدگار هستی می‌تواند بر عالم عینی تأثیر بگذارد… اگر كسی همانند پیامبران و امامان (علیهم السلام) به پایگاه رفیع ولایت بار یافت و در كارهای خیر نام خدا را بر زبان آورد و در عین رعایت نظام علت و معلول، هرگز به قدرت خویش و سایر اسباب و علل تكیه نكرد، بلكه تنها مؤثر مطلق در جهان را خدای سبحان دید، آن گاه آثار اسم اعظم در كنار بسم الله او ظهور می‌كند؛ چنان كه عصا بادست موسی و انگشتر با انگشت سلیمانی مؤثر بود:
گر انگشت سلیمانی نباشد
چه خاصیت دهد نقش نگینی[48]

تفسیر ادبی و عرفانی
در كتاب تفسیر ادبی و عرفانی قرآن مجید ذیل آیه شریفه بسم الله الرحمن ا لرحیم آمده است:
نزد اهل عرفان: ب، بهاء خدا و سین سنای خدا و میم ملك خدا.
نزد اهل معرفت: ب، بهاء احدیت. سین سنای صمدیت، میم ملك الوهیت. بهاء او قدیم، سنای او كریم، ملك او عظیم، بهاء او با جلال، سنای او با جمال و ملك او بی زوال. بهاء او دلربا، سنای او مهر فزا، ملك او بی فنا.
نزد اهل ذوق: ب، برّ با اولیا، سین سر با اصفیا، میم منت بر اهل ولاء. ب، برّ او با بندگان، سین، سر او با دوستان، میم، منت او بر مشتاقان.
دنیا به نام خدا خوش است و عقبی به عفو او و بهشت به دیدار او. در دنیا اگرنه پیغام و نام خدا بودی، بنده را چه جای منزل بودی، و در عقبی اگر نه عفو و كرمش بودی، كار بنده مشكل بودی، در بهشت اگر نه دیدار دل افروز او بودی شادی درویش به چه بودی؟
خدایا! به نشان تو ببنندگانیم، به شناخت تو زندگانیم، به نام تو آبادانیم، به یاد تو شادانیم، به یافت تو نازانیم، مست از جام مهر تو ماییم، صید عشق در دام تو ماییم.
آغاز كتاب خدا بر نام الله و رحمن و رحیم از آن جهت است كه همه معانی در آن سه نام جمع است و آن معانی سه قسم است: قسمی جلال و هیبت و آن در نام الله است، قسمی نعمت و تربیت و آن در نام رحمن است، قسمی رحمت و مغفرت و آن در نام رحیم است.
معنی دیگر آن است كه در آن زمان كه خداوند پیغمبر (صلی الله علیه و آله) را به خلق فرستاد مردم سه گروه بودند: بت پرستان، جهودان، ترسایان. گروه نخست نام آفریننده را الله می‌دانستند و این نام در میان آنان مشهور بود، و این نام در میان آنان مشهور بود، گروه دوم نام او را رحمن می‌دانستند و در تورات مذكور، گروه سوم نام او را رحیم می‌دانستند و نزد آنان در انجیل معروف است.
این كه آغاز به نام الله و بعد الرحمن و سپس رحیم شده جهت آن است كه سر آغاز همه، آفرینش است و بعد قدرت و پرورش و سپس رحمت و آمرزش، یعنی كه به قدرت بیافریدم و به نعمت بپروریدم و به رحمت بیامرزیدم.
پیر طریقت گفت: خداوندا! نام تو ما را جواز، مهر تو ما را جهاز، شناخت تو ما را امان و لطف تو ما را عیان. خداوندا! ضعیفان را پناهی، قاصدان را بر سر راهی و مؤمنان را گواهی، چه عزیز است آن كس را كه تو می‌خواهی.[49]

سید آیات
حضرت آیت الله جوادی آملی در تفسیر تسنیم می‌فرمایند: در میان اسمای لفظی خدای سبحان، اسم مبارك الله، اسم جامع و اعظم است و سایر اسمای الهی با واسطه یا بی واسطه، زیر پوشش این نام مقدس است؛ مثلا اسم شافی كه از اسمای جزئیه است زیر پوشش رازق و رازق تحت پوشش خالق و خالق زیر پوشش قادر و قادر زیر پوشش اسم جامع و اعظم الله است. بنابراین، اسم الله نسبت به نام‌های دیگر خداوند (كه زیر پوشش آن است) اسم اعظم است و اگر آیه‌ای مشتمل بر اسم اعظم حق بود، سید آیات به شمار می‌رود و از این رو در برخی روایات، آیه كریمه بسم الله الرحمن الرحیم به گرامی‌ترین و بزرگ‌ترین آیه قرآن وصف شده است.[50]

دشمنی تا كجا
فخر رازی از علمای بزرگ اهل سنت می‌گوید: حضرت علی (علیه‌السلام) بسم الله الرحمن الرحیم را با صدای بلند قرائت می‌كرد و چون حكومت و قدرت به بنی امیه رسید، آنان برای از بین بردن (روش و) آثار علی (علیه‌السلام) قرائت بسم الله الرحمن الرحیم را با صدای بلند منع كردند.
آن‌گاه فخر رازی می‌افزاید: من اتخذ علیا اماما لدینه فقد استمسك بالعروة الوثقی فی دینه و نفسه كسی كه علی (علیه‌السلام) را امام و پیشوای دین و خود قرار دهد، در مورد انتخاب دینش و (هدایت) خودش به دستگیره محكمی چنگ زده است.[51]

نقش عقیده
سید مرتضی (رحمه الله) در بغداد بود، از وسط بغداد رودخانه‌ای می‌گذشت و یكی از شاگردان او منزلش آن سوی رودخانه بود و چون می‌خواست به درس سید مرتضی بیاید باید صبر می‌كرد تا موقع صبح پل سیاری را بر روی رودخانه قرار دهند، هنگامی كه پل را می‌انداختند و این شخص می‌آمد یا درس تمام می‌شد و یا مقداری از وقت آن می‌گذشت. این شاگرد به سید پیشنهاد كرد درس را دیرتر شروع كند.
سید مرتضی دعایی نوشت و گفت: این دعا را همراه خود داشته باش و هر وقت كه پل بر روی رودخانه نبود از روی آب بیا، غرق نخواهی شد؛ اما این دعا را باز مكن و داخل آن را نگاه نكن. آن شاگرد چند روزی با همان دعا از روی آب رد می‌شد تا این كه روزی با خود گفت: این دعا را باز كنم و ببینم در آن چه نوشته است. چون دعا را باز كرد دید نوشته: بسم الله الرحمن الرحیم، دوباره آن را پیچید و در جیب خود قرار داد (اما بسم الله در نظرش چیز مهمی نیامد و عقیده قبلی او سست شد) روز بعد همین كه خواست از روی آب عبور كند به محض این كه پا بر روی آب گذاشت پایش در آب فرو رفت و متوجه شد كه دیگر نمی‌تواند از روی آب عبور كند.[52]

بسمله
بسمله مصدر جعلی و مخفف بسم الله الرحمن الرحیم است. بسم اشاره به بسم از عبارت بسم الله الرحمن الرحیم است و له اشاره است به الله. در زبان عربی، بسمل یعنی بسم الله الرحمن الرحیم گفت. و بسمله بسم اللهالرحمن الرحیم گفتن است.[53]

بهترین پناهگاه
حضرت علی (علیه‌السلام) در پاسخ سؤال پادشاه روم درباره تفسیر فاتحة الكتاب فرمود: اما سؤال تو از نام الله تعالی؛ در واقع، آن نامی است كه در آن شفای هر دردی است و یار هر درمان.
و اما الرحمن همان پناه و پناهندگی است برای تمام كسانی كه به او ایمان آوردند، و آن نامی است كه غیر (خدای) رحمن، احدی به این اسم نامیده نشده است.
و اما الرحیم كسی كه نافرمانی كرد و بازگشت و ایمان آورد و عمل صالحی به جای آورد، از رحمت و مهربانی او بهره‌ مند شد.[54]

پیامبران و بسم الله
اول كسی كه بسم الله الرحمن الرحیم بر او نازل شد حضرت آدم (علی نبینا و آله و علیه السلام) بود. آن‌گاه كه بسم الله بر ابراهیم خلیل (علی نبینا و آله و علیه السلام) نازل شد به بركت آن، آتش نمرود بر ابراهیم سرد و سالم شد و او بر دشمن خویش پیروز گردید.
موسی به بركت این آیه لشكر فرعون و هامان را مقهور كرد و به پیروزی دست یافت.
آن‌گاه كه بسم الله الرحمن الرحیم بر حضرت سلیمان نازل شد، همه مردم را حاضر كرد و این آیه را برای آنان خواند؛ همه شنیدند و شادی كردند و گفتند: ما شهادت می‌دهیم كه تو به حق فرستاده خدایی.[55]

درس‌های بسم الله
1ـ بسم الله نشانگر رنگ و صبغه الهی و بیانگر جهت گیری توحیدی ماست.
2ـ بسم الله رمز توحید، نام دیگران رمز كفر و نام خدا و دیگران نشانه شرك است.[56] نه در كنار نام خدا نام دیگری را ببرند و نه به جای نام او نام دیگری را قرار دهید. معنای سبح اسم ربك این است كه نام پروردگار نیز باید منزه باشد.
3ـ بسم الله رمز بقا و دوام است و هر چه كه رنگ خدایی نداشته باشد فانی است.[57]
4ـ بسم الله رمز آن است كه مطالب سوره(های قرآن)، از مبدأ حق و مظهر رحمت نازل شده است.
5ـ بسم الله رمز عشق به خدا و توكل به اوست.
6ـ بسم الله رمز خروج از تكبر و اظهار عجز به درگاه خداست.
7ـ بسم الله گام اول بندگی و عبودیت است.
8ـ بسم الله رمز فراری دادن شیطان است. كسی كه خدا را همراه داشت، شیطان در او مؤثر نمی‌افتد.
9ـ بسم الله عامل قداست یافتن كارها و بیمه كردن آن هاست.
10ـ بسم الله گفتن، نشان آن است كه خدایا! من تو را فراموش نكرده‌ام.
11ـ بسم الله گفتن، نشان آن است كه خدایا انگیزه و هدفم تویی نه مردم، نه طاغوت‌ها و نه جلوه‌ها و نه هوس‌ها.
12ـ بسم الله یعنی: تنها نام خدا؛ و استمداد من فقط از اوست و شاید معنای این كه می‌گویند: تمام قرآن در سوره حمد، و تمام سوره‌ حمد در بسم الله و تمام بسم الله در حرف باء خلاصه می‌شود، این باشد كه آفرینش هستی و هدایت و بازگشت آن، همه با استمداد از اوست. (والله العالم)[58]

راه‌های نجات
در مفاتیح الغیب آمده است: عوامل وسوسه‌های شیطان در نفس انسان سه چیز است: شهوت، غضب و هوا. شهوت عامل حرص و بخل است. غضب منشأ تكبر و عجب است، و نتیجه هواپرستی، كفر و بدعت است.
خدای سبحان این سه اسم الله، الرحمن و الرحیم را ـ كه در بسم الله الرحمن الرحیم است ـ فرستاده تا راه نفوذ این سه عامل وسوسه‌های شیطان (یعنی شهوت، غضب و هوا) را سد كند و آدمی را از گمراهی برهاند.
هر كه بشناسد الله اوست، از فرمان هوای نفس سرپیچی كند و هر كه بداند الرحمن اوست و ملك (و عظمت) از اوست، از غضب كه منشأ عجب و تكبر است دوری كند و هر كه بشناسد خداوند رحیم است از شهوت‌ها بپرهیزد و بر نفس خود ستم روا ندارد.[59]

پندی از پیامبر (صلی الله علیه و آله)
پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله) نوشته‌ای را كه بر روی زمین افتاده بود دیدند و از جوانی كه همراه آن حضرت بود پرسیدند: در این نوشته چیست؟ جوان عرض كرد: بسم الله.
رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: كسی كه چنین كند (و به عمد و از روی بی احترامی بسم الله را بر زمین افكند) نفرین می‌شود؛ بسم الله را جز در جایگاه (مناسب) خودش قرار ندهید.[60]

رمز شایستگی
روزی جمعی از فرشتگان به صورت غلامانی زیبا خدمت ابراهیم (علی نبینا و آله و علیه السلام) رسیدند. حضرت پنداشت كه آن‌ها به مهمانی آمده‌اند، گوساله‌ای چاق بریان كرد و نزد آنان آورد و فرمود: بخورید به دو شرط: یكی آن كه چون دست به طعام برید‌بسم الله گویید و دیگر: چون از خوردن فارغ شوید بگویید الحمدلله.
جبرئیل امین كه در جمع آن فرشتگان حاضر بود گفت: یا ابراهیم! شایسته‌ای كه خداوند تو را دوست خود گیرد و خلیل خود خواند.[61]

حدیث قدسی
در حدیث شریف قدسی آمده است كه خداوند متعال فرمود: من نماز را بین خود و بنده‌ام تقسیم كرده‌ام؛ نیمی از آن من است و نیمش از آن بنده‌ام. پس چون بنده گفت: بسم الله الرحمن الرحیم خدا گوید: بنده‌ام مرا یاد كرد. و چون بنده گفت: الحمد لله خداوند فرماید: بنده‌ام مرا سپاس گزارد و ستایش گفت. و این است معنی سمع الله لمن حمده. و چون گفت: الرحمن الرحیم خداوند گوید: بنده‌ام مرا تعظیم كرد. و چون گفت: مالك یوم الدین خدای گوید: بنده‌ام مرا تمجید كرد. و چون گفت: ایاك نعبده و ایاك نستعین خدا فرماید: این بین من و بنده من است. و چون گفت: اهدنا الصراط المستقیم خداوند می‌فرماید: این از آن بنده من است و بنده‌ام آن چه بخواهد از آن اوست.[62]

الله
در تفسیر تسنیم در بحث مربوط به بسم الله الرحمن الرحیم ذیل لفظ جلاله الله آمده است: الله برترین نام از نام‌های ذات مقدسی است كه هستی صرف و جامع و مبدأ همه كمالات وجودی و منزه از هر نقصی است و چون آن ذات اقدس جامع همه اسمای حسنی و صفات نیكوست، گفته می‌شود: الله اسم ذاتی است كه جامع همه كمالات است.
این نام مبارك كه از آن به لفظ جلاله یاد می‌شود در اصل اله بوده و همزه آن بر اثر كثرت استعمال حذف شده است و با پیوستن الف و لام به آن به صورت الله در آمده است…
اله به معنای مألوه یعنی معبود یا متحیر فیه است. مألوه بودن خدای سبحان از آن روست كه همه عقل‌ها و دل‌ها درباره آن ذات اقدس متحیر و سرگردانند.
امام سجاد (علیه‌السلام) در زیارت امین الله به خدای سبحان عرض می‌كند: با خدایا! دل‌های خاشعان و خداترسان واله و حیران توست: اللهم إن قلوب المخبتین الیك و الهة.[63] تحیر در ذات حق تعالی، تحیری ممدوح و زیباست. تحیر و سرگشتگی برای انسان راه نپیموده، رنج آور و برای سالك به مقصد رسیده شیرین و لذت بخش است.
تحیر انسان به مقصد نرسیده مانند تحیر رهگذر تشنه‌ای است كه در دامنه كوه سرگردان است و به چشمه‌های آب كوهستان دسترسی ندارد، اما تحیر سالك و اصل همانند تحیر رهپویی است كه با راهنمایی راه بلدی آشنا، چشمه‌ساران كوهستان را یافته، با مشاهده چشمه‌های فراوان، اكنون متحیر است از كدامین چشمه بنوشد و تن تب زده از عطش خود را به كدامین چشمه بسپارد.
این تحیر شورانگیز، ویژه ره یافتگان و واصلان است و از این رو رسول اكرم (صلی الله علیه و آله) در مناجات خود با خدای سبحان عرضه می‌داشت:
بار خدایا! تحیرم را درباره ذات خودت افزون كن: رب زدنی فیك تحیرا و این همان تحیر ره یافتگان و واصلان است كه در حیرتند كه از كدام نام خدای سبحان تبرك جویند و از كدامین چشمه‌سار زلال فیض الهی بنوشند.[64]

رحمن و رحیم
در كتاب تفسیر فاتحة الكتاب در بحث مربوط به بسم الله الرحمن الرحیم آمده است: رحمت رحمن به معنای روزی دادن است به نیك و بد و مؤمن و كافر كه عمومی است، و رحمت رحیم به معنای آمرزش است كه به اهل ایمان اختصاص دارد و در هر دو رحمت، معنای عافیت وجود دارد، یكی عافیت دنیوی و دیگری عافیت اخروی.
یكی از عارفان گفته است: خداوند، رحمان است به روزی دادن جانوران و رحیم است به آمرزش گناه مؤمنان. در روزی، به رحمانی او اعتماد كن نه بر كسب خود، اما كسب را رها مكن تا كاهل نشوی، و در مغفرت گناهان بر رحیمی او اعتماد كن نه بر عمل خود، اما عمل را ترك مكن تا غافل نشوی.[65]

خطر خودبینی
امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: در یكی از سفرهای عیسی (علی نبینا و آله و علیه السلام) مردی كه از اصحاب آن حضرت بود با او همسفر شد. در بین راه به دریایی رسیدند و خواستند از آن عبور كنند؛ حضرت عیسی با حالت یقین فرمود: بسم الله و بر روی آب راه رفت. همین كه آن مرد دید عیسی بر روی آب راه می‌رود او نیز با یقین گفت:
بسم الله و بر روی آب راه افتاد تا به عیسی رسید، این جا بود كه دچار خودبینی شد و گفت: این عیسی روح الله است كه بر روی آب راه می‌رود من هم روی آب راه می‌روم، پس عیسی چه فضیلتی بر من دارد؟
عجب و خودبینی او سبب شد تا در آب فرو رود و از عیسی یاری بخواهد. حضرت دست او را گرفت و نجاتش داد. آن‌گاه پرسید: چه گفتی (كه در آب فرو رفتی)؟ آن مرد سخنش را تكرار كرد و عرض كرد: خود بینی مرا گرفته بود. عیسی (علی نبینا او آله و علیه السلام) فرمود: خود را در جایی قرار دادی (و مقامی برای خود در نظر گرفتی) كه خداوند تو را در آن جا نگذاشته است، به این دلیل خداوند بر تو غضب كرد، از آن چه گفتی توبه كن.
امام صادق (علیه‌السلام) فرمود: آن مرد توبه كرد و به همان رتبه‌ای كه قبلا خداوند برایش قرار داده بود بازگشت. شما نیز تقوا داشته باشید و به یكدیگر حسد نورزید.[66]

راه هدایت
رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرمود: كسی كه هنگام بیرون رفتن از خانهبسم الله بگوید، دو فرشته رقیب و عتید ـ كه اعمال او را می‌نویسند ـ به او می‌گویند: هدایت شدی. در روایت دیگری آمده است كه آن حضرت فرمود: فرشتگان به او گویند؛ به سلامت ماندی.[67]

غذای كامل
غذایی كه چهار خصوصیت داشته باشد كامل خواهد بود:
1‌ـ حلال باشد.
2ـ خورندگان آن زیاد باشند.
3ـ بسم الله و نام خدای متعال در اول غذا ذكر شود.
4ـ در پایان غذا الحمدلله گفته شود.[68] پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله)

به نام او
بسم الله الرحمن الرحیم. به نام او كه زینت زبان‌ها و یادگار جان‌ها نام او، به نام او كه آسایش دل‌ها و آرایش كارها به نام او، به نام او كه رَوح[69] روح‌ها و مفتاح فتوح[70]‌ها نام او، به نام او كه فرمان‌ها روان و حال‌ها بر نظام[71] از نام او.
بس قفل‌ها كه به این نام از دل‌ها برداشته، بس رقم‌های محبت كه به این نام در سینه‌ها نگاشته، بس بیگانگان كه به وی آشنا گشته، بس غافلان كه به وی هشیار شده، بس مشتاقان كه به این نام دوست را یافته، هم یاد است و هم یادگار، به نازش می‌دار تا وقت دیدار.
گِل را اثر روی تو گُل پوش كند
آتش كه شراب وصل تو نوش كند
جان را سخن خوب تو مدهوش كند
از لطف تو سوختن فراموش كند[72]

نشانه‌های مؤمن
امام حسن عسگری (علیه‌السلام) فرمود: نشانه‌های مؤمن پنج چیز است:
1‌‌ـ خواندن پنجاه و یك ركعت نماز در هر شبانه روز (هفده ركعت نمازهای واجب، سی و چهار ركعت نافله‌های شبانه روز).
2ـ خواندن زیارت اربعین امام حسین (علیه‌السلام).
3ـ قرار دادن انگشتر در دست راست.
4ـ پیشانی بر خاك نهادن.
5ـ بسم الله الرحمن الرحیم را بلند خواندن.[73]

رحمن و رحیم
الله برترین نام خدایی است كه دارای همه كمالات وجودی است و الرحمن و الرحیم از صفات اوست كه نشانه رحمت آن هستی بی پایان است؛ با این فرق كه رحمان بر كثرت رحمت دلالت می‌كند و رحیم بر ثبات و دوام آن. پس رحمان خدایی است كه رحمت فراگیرش همه چیز و همه كس را شامل می‌شود (مؤمن، كافر، دنیا و آخرت) و چنین رحمتی در برابر غضب نیست، بلكه غضب نیز از مصادیق آن است و اما رحیم خدایی است كه رحمتی ویژه برای مؤمنان دارد و این رحمت در برابر غضب اوست. خدای سبحان، قرآن و نیز سوره را با نام خود می‌گشاید و بدین گونه، ادب شروع كار با نام خدا را به انسان‌ها، می‌آموزد.[74]

احكام فقهی
قداست و بركت نام خدا منشأ اعتبار احكامی فقهی برای اسمای لفظی خدای سبحان شده است. برخی از این احكام عبارت است از:
1ـ حرمت تنجیس و آلوده كردن آن.
2ـ وجوب تطهیر، در صورت آلوده شدن.
3ـ حرمت هتك آن، به هر نحو.
4ـ حرمت مس آن بدون طهارت.
5ـ ممنوع بودن جدال با آن (سوگند به صورت لا والله و بلی والله) در احرام عمره و حج.
6ـ لزوم ذكر و تسبیح آن در ركوع و سجود نماز.
7ـ اشتراط ذبح و تزكیه حیوان به ذكر آن.
8ـ مشروط بودن حلیت صید به آن.
9ـ احكام سوگند.
10‌‌ـ استحباب شروع كار با ذكر آن.
برخی از این احكام از سنت معصومان (علیهم السلام) و برخی از قرآن كریم استفاده می‌شود؛ مثلا قرآن كریم هم ذكر نام خدا به هنگام ذبح حیوان را توصیه می‌كند: فاذكروا اسم الله علیها[75]و هم از خوردن گوشت حیوانی كه بدون ذكر نام خدا صید یا ذبح یا نحر شده است، منع می‌كند: وَلاَ تَأْكُلُواْ مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللّهِ عَلَيْهِ [76] اثر اسمای لفظی خدای سبحان به پایه‌ای است كه حیوان پاك و حلال، اگر بدون ذكر نام آن كشته شود، مردار، حرام و آلوده می‌شود. پس نام خدا با نام‌های دیگر یكسان نیست تا ذكر و عدم ذكرش تفاوتی نداشته باشد و یا تنها نیت و خطور ذهنی آن كافی و سازگار باشد.[77]

ماه دو هفته
اگر بنده مؤمن در حال احتضار بگوید بسم الله سختی‌های مرگ بر او آسان شود. اگر در قبر بگوید، خاك بر او روضه رضوان شود. در قیامت و رستاخیز بگوید، روشن چون ماه دو هفته تابان شود. قدم بر پل صراط نهد بگوید بسم الله آتش دوزخ از وی گریزان شود.[78]

نمایش بیشتر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

دکمه بازگشت به بالا