زیارت امیرالمومنین در سیره معصومین

زیارت امام علی در سیره معصومین

در مقاله‏ای دیگر، پیرامون زیارت قبر پیامبر اکرم(ص) و بزرگان بقیع در سیره معصومین(علیهم‏السلام) به بحث پرداختیم و دانستیم که زیارت بزرگان دین، بویژه قبر پیامبر اسلام و اهل بیت گرامی آن حضرت، وسیله‏ای برای ناخت‏خداوند; و جلوه‏ای از توحید و صفای روح عاشقان و مشتاقان امامان معصوم(علیهم‏السلام) و پیوند با آرمانها و اعتقادات صاحب قبر در راستای تداوم راه او است. مقاله حاضر مروری است‏بر سیره معصومین(علیهم‏السلام) در زیارت قبر امیرمؤمنان علی(ع). سرزمین نجف بارگاه ملکوتی مولا علی(ع) برای هر مسلمان عاشق شناخته شده است. «نجف‏» به معنای جایگاه بلند در زمین هموار است که آب آن را فرا نمی‏گیرد. در آن جایگاه پیامبران بزرگی مانند حضرت آدم و نوح آرمیده‏اند. «علی‏» نیز به معنای والا و برتر است و از مرتبه ویژه‏ای در میان سایر انسانها برخوردار می‏باشد، به گونه‏ای که انسانهای عادی به مقام او نمی‏رسند. «لا یرقی الی الطیر» عاشقان امام که دلداده این درگاهند، با زیارت بارگاه ملکوتی آن حضرت و ارتباط روحی و معنوی با آن امام همام می‏کوشند تا خود را از تعلقات مادی رها سازند و به مقام بلند آن حضرت نزدیک شوند. و بدینوسیله بتوانند قابلیت نوشیدن آب گوارای «حوض کوثر» را از دست امام خویش دریابند. و این است فلسفه زیارت امام علی(ع) که در روایات فراوانی به آن اشاره شده است. پیامبر اسلام(ص) فرمود: «من زار علیا فقد زارنی و من احبه فقد احبنی…» کسی که علی را زیارت کند مرا زیارت کرده و آن شخص که او را دوست دارد مرا دوست داشته است. و امام صادق(ع) فرمود: «من زار امیرالمؤمنین عارفا بحقه غیر متجبر و لا متکبر کتب الله له اجر مائه الف شهید…» کسی که امیرمؤمنان(ع) را با شناختن حق او و بدون جبر و تکبر زیارت نماید، خداوند بزرگ پاداش صد هزار شهید برای او می‏نویسد. در برخی روایات آمده است که زائر امیرمؤمنان تنها آن حضرت را زیارت نمی‏کند بلکه آدم و نوح را نیز زیارت می‏کند. و امام صادق(ع) از زیارت امام علی(ع)، به عنوان پناهگاهی برای دردمندان یاد کرد و فرمود: «در پشت کوفه، قبری است که دردمندان به آن پناه می‏برند و خداوند بزرگ، به خاطر آن شفا کرامت می‏فرماید». بسیار روشن است که انسانی که در زندگی دنیایی خویش فریادرس هر درمانده‏ای بود در حیات اخروی نیز پناهگاه هر پناهنده‏ای خواهد بود. مرحوم شیخ مفید نقل کرده است که: روزی هارون الرشید به قصد شکار از کوفه بیرون رفت و بسوی غریین وثویه [اطراف نجف] حرکت نمود، در آنجا آهوانی را دید. دستور داد تا بازهای شکاری رها شوند و بر آنها حمله کنند، آهوان فرار کرده و به پشته‏ای پناه بردند و در آنجا آرمیدند; بازها نیز افتاده و تازیها هم باز شدند. هارون تعجب کرد; هنگامی که آهوان از فراز پشته به پایین آمدند، بازها نیز قصد شکار آنها داشتند بار دیگر به آن پشته پناه می‏بردند و شکاری‏ها از قصد آنها بر می‏گشتند تا سه بار بدینگونه تکرار شد. هارون که سخت در تعجب فرو رفته بود، دستور داد تا پیرامون آن مکان کسب خبر کنند. خدمتگزاران به جستجو پرداختند و پیرمردی یافتند و نزد او آوردند. هارون از حال آن مکان جویا شد. گفت: اگر به من امان بدهی، قصه آن را می‏گویم. هارون گفت: با خدا عهد می‏کنم تو را آزار نرسانم و تو در امان باشی. گفت: خبر داد مرا پدرم از پدران خود که می‏گفتند قبر امیرمؤمنان(ع) در این پشته واقع است و حق‏تعالی آن را حرم امن و امان خود قرار داده است و هر که به آن پناه ببرد در امان باشد. آری امام علی(ع) امان اهل زمین است; چنانکه پیامبر(ص) آن حضرت و فرزندانش را مانند ستارگان – که امان اهل آسمانهایند – امان اهل زمین معرفی فرمود. از دیدگاه شیعه، معصومین علیهم السلام پس از مرگ مانند دوران حیات خویش هدایتگر انسانها و پناه‏دهنده درماندگان می‏باشند. از این‏رو به زیارت و توسل به آنان تاکید شده است. در این میان ائمه معصومین علیهم السلام نیز برای زیارت اهمیت زیادی قایل بودند دارد. بطوریکه امامان دیگر هم خود به این مهم می‏پرداختند و هم دیگران را تشویق به زیارت می‏نمودند. شایسته است‏برای آگاهی از چگونگی و محتوای زیارت آنان نمونه‏هایی را ارائه می‏دهیم. زیارت امام علی در سیره امام سجاد و امام باقر علیهما السلام بدون تردید رفتار معصومین (علیهم السلام) روشن‏ترین سرچشمه شناخت است، بگونه‏ای که رفتار آنان از گفتارشان رساتر و گویاتر می‏باشد; چرا که در گفتار جای احتمالات و اطلاق و تقید و … وجود دارد، در صورتی که عمل گویاترین دلیل بر مشروعیت و مطلوبیت است. از این‏رو «سیره عملی امامان‏» بهترین الگو برای زائران می‏باشد. امام باقر(ع) فرمود: با پدرم به زیارت قبر جدم امیرمؤمنان – علی بن‏ابیطالب – در نجف رفتیم. پدرم نزدیک قبر ایستاد و گریست و فرمود: «السلام علی ابی الائمه و خلیل النبوه و المخصوص بالاخوه. السلام علی یعسوب الایمان و میزان الاعمال و سیف ذی‏الجلال. السلام علی صالح المؤمنین و وارث علم النبیین، الحاکم فی یوم الدین. السلام علی شجره التقوی. السلام علی حجه الله البالغه و نعمته السابغه و نقمته الدامغه، السلام علی الصراط الواضح … انت وسیلتی الی الله و ذریعتی ولی حق موالاتی و تامیلی; فکن لی شفیعی الی الله عز و جل فی الوقوف علی قضاء حاجتی و هی فکاک رقبتی من النار و اصرفنی فی موقفی هذا بالنحج. و النجم الائح و الامام الناصح و رحمه الله و برکاته. اللهم ارزقنی عقلا کاملا و لبا راحجا و قلبا زکیا و عملا کثیرا و ادبا بارعا و اجعل ذلک کله لی و لا تجعله علی برحمتک یا ارحم الراحمین‏». سلام بر پدر امامان و دوست مقام پیامبری اختصاص یافته به [رسول خدا.] درود بر پیشوای ایمان، میزان اعمال، شمشیر خداوند با جلال و عظمت. درود بر حاکم روز قیامت. درود بر درخت پرهیزکاری حجت‏بالغه الهی و نعمت واسعه و عذاب کوبنده خداوندی. درود بر راه روشن حق و ستاره درخشان هدایت و پیشوای خیرخواه. ای امیرمؤمنان تو وسیله و واسطه من بسوی خدایی. حق دوستی شما برای من، مایه امید است. پس مرا در توقفگاهها در پیشگاه خداوند «عزوجل‏» شفاعت نما و نیازم را که آزادی از آتش جهنم است‏برآورده ساز و از این جایگاه، پس از زیارت، مرا با موفقیت و برآورده شدن حاجتها بازگردان… نکته دوم این است که زائرین باید امامان معصوم(علیهم‏السلام) را به عنوان وسیله و شفیع خود قراردهند. خدایا به من عقل کامل و مغزی ممتاز، قلبی پاک و عملی صالح و شایسته فراوان و ادب والا عطا فرما و تمام این نعمتها را به سود من نه بر ضرر من مقرر فرما. در متن این زیارت نکاتی چند قابل دقت است. 1- روش سلام دادن: هر سلامی همراه با یادآوری یکی از ویژگیهای امیرمؤمنان(ع) است. از اینرو در روایات اشاره شده که از شرایط زیارت معصومین(علیهم‏السلام) شناختن مقام و ویژگیهای آنان است. امام سجاد(ع)، بهترین آشنا به مقام ولایت عظمی برخی از مقامات آن حضرت را اینگونه یادآوری می‏کند: «علی(ع) پدر امامان معصوم(علیهم‏السلام) است. کسانی که پیامبر اکرم(ص) آنان را به عنوان جانشین خویش معرفی فرموده و آنان را هم وزن قرآن یاد کرده است. «انی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی اهل بیتی‏». علی(ع) بهترین دوست و برادر پیامبر(ص) است و تنها فردی که شایستگی خلیل بودن رسول خدا را کسب کرد امام علی(ع) بود زیرا خلیل بودن بالاتر از دوست‏بودن است و بدین جهت آن حضرت او را برادر خود برگزید. «علی(ع) معیار اعمال است‏». توسط آن حضرت ایمان و نفاق شناخته‏می‏شود و بهشتیان از دوزخیان متمایز می‏گردند زیرا «علی مع الحق و الحق مع علی یدور حیث ما دار». «علی(ع) شمشیر خدا است‏». قدرت خداوند در قدرت و بازوی علی(ع) جلوه‏گر شده است. شمشیر علی(ع) سر کافران را از تن جدا نمود و بزرگان آنان را در خون خود غلطاند; از این رو پیامبر(ص) فرمود: «شمشیر زدن علی در روز خندق برتر از عبادت جن و انس است.» «علی(ع) وارث دانش پیامبر است‏». از آنجا که دانش پیامبران الهی در نزد پیامبر اسلام بود و به فرموده آن حضرت من شهر علمم و علی(ع) در آن است; به طور مسلم پیامبر(ص) تمامی دانش خود را بر علی(ع) عرضه داشته است. علی(ع) درخت تقوی است، بی‏شک شخصی که می‏خواهد تقوی را بشناسد، باید علی(ع) را بشناسد و برای شناخت علی(ع)، باید واقعیت تقوی را بفهمد. آن حضرت در خطبه همام، ویژگیهای متقین را با بیان الهی خویش آشکارا بیان فرموده که همه آنها در وجود حضرت تجلی یافته است. 2 – نکته دوم این است که زائرین باید امامان معصوم(علیهم‏السلام) را به عنوان وسیله و شفیع خود قرار دهند تا در پیشگاه خداوند بزرگ از آنان شفاعت نمایند. نیازهای خویش را عرضه کنند، تا بواسطه مقام و عظمت امام برآورده شود. بزرگترین حاجت انسان آزادی و نجات از آتش دوزخ است. که امام سجاد(ع) آن را بیان فرمود. 3 – روش درخواست نیازهای اساسی: بهترین نعمت‏برای انسان عقل کامل و قلب پاک است که اصول و پایه زندگی سالم را تشکیل می‏دهد از این رو زائر بایستی از درگاه خداوند بزرگ عقل کامل و روحی عالی و قلبی پاک را درخواست نماید این سیره و روش زیارت معصومین(علیهم‏السلام) می‏باشد. ابوحمزه ثمالی که از چهره‏های زاهد و عارف کوفه بود می‏گوید: روزی امام سجاد(ع) را در کوفه ملاقات کردم فرمود: آیا دوست داری به همراه من قبر جدم علی بن‏ابیطالب(ع) را زیارت کنی؟ عرض کردم: آری. آنگاه در سایه شتر آن حضرت حرکت کردم در حالی که با من صحبت می‏کرد; تا به بقعه و جایگاهی رسیدیم که نور افشان بود امام سجاد(ع) از مرکب فرود آمد. گونه‏های مبارک را بر قبر گذاشت و فرمود: «یا اباحمزه هذا قبر جدی علی‏بن‏ابیطالب(ع) ثم زاره بزیاره اولها: السلام علی اسم الله الرضی و نور وجهه المضیئ‏». ای ابا حمزه این قبر جدم علی است آنگاه به زیارت مشغول شد. 4 – جابر جعفی از چهره‏های بزرگ اسلام و از تابعان به شمار می‏آید و امام باقر و صادق(ع) را ملاقات کرده است. به نقل از امام باقر(ع) می‏گوید: امام زین‏العابدین به زیارت امیر مؤمنان رفت و نزدیک قبر ایستاده و گریست. آنگاه چنین فرمود: «السلام علیک یا امین‏الله فی ارضه و حجته علی عباده السلام علیک یا امیرالمؤمنین اشهد انک جاهدت فی الله حق جهاده و عملت‏بکتابه و اتبعت‏سنن نبیه(صلی الله علیه و آله) حتی دعاک الله الی جواره … اللهم فاجعل نفسی مطمئنه بقدرک راضیه بقضائک مولعه بذکرک و دعائک محبه لصفوه اولیائک محبوبه فی ارضک و سمائک صابره علی نزول بلائک شاکره لفواضل نعمائک…» درود بر تو ای کسی که در زمین امین پروردگار و بر بندگان حجت‏خدایی. سلام بر تو ای امیر مؤمنان. گواهی می‏دهم که تو در راه خدا حق جهاد و تلاش را انجام دادی و به کتاب خدا (قرآن) عمل کردی و از سنت پیامبر(ص) پیروی نمودی، تا اینکه خداوند تو را بسوی خود فرا خواند… بارالها تو جان مرا به قضا و قدر خود مطمئن و خوشنود فرما و به یاد خویش مشتاق و حریص گردان و من را دوستدار خاصان از اولیای خود و محبوب اهل زمین و آسمان قرار ده. در هنگام نزول‏بلا و سختی به من صبر و شکیبایی عنایت فرما. مرا شکرگزار نعمتهای فراوان خود قرار بده. این زیارت معروف به زیارت امین الله است که از لحاظ متن و سند مورد اطمینان کامل است و مرحوم مجلسی از این زیارت که به بهترین مسائل اخلاقی و معنوی اشاره کرده است‏به عنوان بهترین زیارت یاد کرده است. لازم به یادآوری است که زیارت امین‏الله نزد قبور هر یک از امامان وارد شده است از این‏رو امام باقر(ع) فرمود: هر که از شیعیان ما این زیارت را نزد قبر امیرمؤمنان(ع) یا قبر یکی از ائمه علیهم السلام بخواند حقتعالی این زیارت و دعا را در نامه‏ای از نور بالا می‏برد و مهر حضرت محمد(ص) بر آن می‏زند و آن را نگهداری می‏کند تا تسلیم قائم آل محمد(ص) شود و آن حضرت با بشارت و تحیت و کرامت از زائر استقبال می‏کند. نگاهی اجمالی به زیارت امین‏الله از آداب بسیار خوب و پسندیده آن است که هنگام ورود بر شخصی، بویژه اگر از بزرگان باشد، به او سلام داده و از حالات او جویا شد و برای او دعا کرد. از دیدگاه اسلام مرگ نابودی نیست، بلکه تحول و کمال است; بویژه برای انسانهای رشد یافته. از این‏رو در هنگام ورود به مشاهده مشرفه امامان (علیهم السلام) بر آنان نظیر انسانهای زنده سلام گفته و راز دل با آنان در میان می‏گذاریم و یاد می‏کنیم و ویژگیهای بزرگ و برجسته آنان را بر زبان می‏آوریم. یک زائر با این دید سلام می‏دهد که صاحب قبر سخن او را شنیده و پاسخ می‏دهد. در زیارت امین‏الله زائر در آغاز با سلام‏های کوتاه و یادآوری چند ویژگی برجسته، به سراغ نیازها و خواسته‏هایش می‏رود و آنها را مطرح می‏سازد. البته نیازها گاه نیازهای مادی و گاه معنوی است. نیازهای معنوی سعادت دنیوی و اخروی را به دنبال دارد. از این‏رو امامان علیهم‏السلام به نیازهای معنوی بیشتر اصرار داشته‏اند تا به عاشقان و زائران دلداده مولا علی و سایر امامان چگونه دعا کردن و چگونه خواستن را بیاموزند. ماهنامه کوثر شماره 7

حسین رجبی