خانه / پرسش و پاسخ / علوم قرآنی / منظور از تفسیر اجتماعى چیست؟

منظور از تفسیر اجتماعى چیست؟

منظور از تفسیر اجتماعى چیست؟

الف) ابتدا لازم است به ارتباط قرآن با نظام هاى اجتماعى، در نظرگاهى كلى، توجه كنیم. قرآن، كتاب هدایت و انسان سازى است و آن چه انسان در راه رسیدن به كمال بدان نیازمند است، در آن به شكل حكیمانه اى قرار داده شده است. این مطلبى است كه آیات و روایات بسیارى بر آن دلالت دارد393؛ اما این بدان معنا نیست كه قرآن به سان كتاب هاى تخصصى در علوم گوناگون حیات بشرى و از جمله، مانند كتاب جامعه شناسى و نظام هاى اجتماعى و … عمل كرده باشد. جامعه شناسى و راه كارهاى اداره جامعه و تأمین رفاه و امنیت آن در حوزه هاى فرهنگ، اقتصاد و سیاست، مانند علوم تجربى در حال پیشرفت است و با تكامل دانش بشر، شكل پیچیده ترى به خود مى گیرد. نظام اجتماعى در جامعه ابتدایى، ساده و در جامعه اى وسیع و پیچیده، از نظامى پیچیده برخوردار است كه رسیدن به چنان تكاملى متناسب با محیط جامعه، به تكاپوى دانشوران و كارشناسان بستگى دارد. این مسیر در جامعه دینى، بر محورهایى كلى استوار مى شود كه آن محورها از راه شریعت مى گذرد و یا اساساً از ابتكارها و تأسیسات آن است و از جاودانگى و اعجاز قرآن در ارائه مبانى و اصول راه گشا، همین امر است. قرآن كریم با بیان اصولى كلى، مسیر تلاش و تكاپوى كارشناسان را از در آمدن به بیراهه ها مصون مى سازد و آن را به مقصدى صحیح رهنمون مى شود.
تمامى برنامه هاى اجتماعى اسلام، مانند: نمازهاى جماعت و جمعه ، جهاد، هجرت، امر به معروف و نهى از منكر، اطاعت از ولى امر، ساماندهى روابط درونى و بیرونى، احكام مالى چون زكات و خمس، اهتمام به امور مسلمانان، انفاق، شورا، وحدت و بسیارى امور دیگر، زمینه هاى لازم را براى تحقق یك نظام برتر فراهم مى سازد. نقش روایات نیز در تكمیل این هدف، بسیار مؤثر و اساسى است و فقه پویاى شیعى، داعیه دار تطبیق نوآورى ها و راهكارهاى اداره جامعه و نظام ها و چرخه هاى آن با مبانى و اصول كلى ارائه شده از سوى قرآن است.
آیات و تفسیرهاى اجتماعى
براساس آن چه گفتیم، توصیف آیات به اجتماعى، در واقع توجه به پیام ها و ابعاد اجتماعى آن است. یك آیه مى تواند ـ هم زمان ـ پیام هایى در حوزه هاى گوناگون: اخلاق، ایدئولوژى، فرهنگ، سیاست و … داشته باشد. مفسر با توجه به گرایش تفسیرى خود، به بُعد و یا ابعادى از آن مى نگرد و به تفسیر آن همّت مى گمارد. بنابراین، یك آیه مى تواند در حوزه هاى مختلفى چون: اخلاق، حقوق، سیاست، اقتصاد و … جاى گیرد؛ لذا تقسیم بندى و استخراج دقیق آیات مربوط به نظام هاى اجتماعى و مسائل درون آن، اگر ناممكن نباشد، كار بسى دشوار و نسبت به ذوق ها و برداشت هاى گوناگون، مختلف است و تنها راسخان در علم ـ كه اهل بیت(ع) مى باشند ـ به طور كامل از عهده آن برمى آیند؛ از این رو تلاش در استخراج مفاهیم اجتماعى قرآن، همیشه به روز و همراه با دریافت هاى تازه است.
استاد معرفت، در تبیین و توصیف تفسیرهاى ادبى ـ اجتماعى، با بسط معناى اجتماع و مسائل پیرامون آن، چنین مى نگارد:
«… این نوع تفسیر، پدیده اى نو ظهور است كه نخست به اظهار دقایق تعابیر قرآنى و سپس بیان آنها، اسلوبى زیبا و ادبى و تطبیق آنها با هستى و حیات و سنن اجتماعى موجود در جامعه پرداخته است.
این نهضت ادبى ـ اجتماعى با تلاش و كوشش فراوانى در راه تفسیر قرآن و تقریب آن به فهم همگان و انطباق آن با واقعیات موجود آغاز شد.
ویژگى این شیوه تفسیرى، این است كه در آن به دور از هر گونه تعصّبات افراطى به قرآن نگریسته مى شود و سعى بر آن است كه مفاهیم قرآن، آن گونه كه هست بر مردم عرضه شود؛ نه آن كه قرآن را به دنبال هوس ها و خواسته هاى گروهى خاص بكشاند؛ لذا تفسیر عصرى با این روش، از هر گونه تكلّف و ضعف عارى و به رسا بودن و رساندن پیام هاى قرآنى ـ بدون آلایش ـ آراسته است. از آن گذشته، از دخالت دادن اسرائیلیات و روایات جعلى و ساختگى كه در زمانى چهره تفسیر را آلوده كرده بود ـ در فهم و تبیین قرآن به طور كلى پرهیز كرده است … .
این مكتب تفسیرى، تفسیر را از اصطلاحات علوم و فنون و فلسفه و كلام ـ كه بدون این كه به آنها نیازى باشد، به تدریج وارد محدوده تفسیر شده بودند ـ دور ساخت؛ چنان كه این مفسران تنها به قدر نیاز و هنگام ضرورت از این اصطلاحات استفاده كردند[ و این جنبه سلبى قضیه است] اما از جنبه ایجابى[ مثبت]، این مكتب، سبكى ادبى ـ اجتماعى در تفسیر به وجود آورد و گوشه هایى از بلاغت قرآن و اعجاز بیانى آن را ظاهر ساخت و معانى و جوانب مختلف مفاهیم آنها را مشخص كرد و سنت هاى حاكم بر جهان هستى و جامعه را كه در قرآن بدان اشاره شده، آشكار كرد و به ویژه به مشكلات جامعه اسلامى و جامعه بشرى و طرح ارشادات و راهنمایى هاى قرآن كه دربردارنده سعادت دنیا و آخرت بشر است، پرداخت. علاوه بر آن، بین قرآن و نظریات صحیح و ثابت علمى مطابقت و هم آهنگى برقرار نمود و براى مردم روشن ساخت كه قرآن، كتاب جاوید الهى است و مى تواند همگام با تحولات زمان پیش برود، تا این كه خداوند زمین را به بندگان صالح خود واگذارد.
هم چنین به شبهاتى كه بر قرآن وارد شده بود، پاسخ گفت و تردیدها و توهّماتى را كه در مورد قرآن ایجاد شده بود، با استدلالاتى قوى پاسخ گفت … .»394
—————
393. ر.ك: نحل، آیه 89 ؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 72، (ذیل آیه 89 سوره نحل).
394. محمد هادى معرفت، تفسیر و مفسران، ج 2، ص 481 ـ 483.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.