علوم قرآنیپرسش و پاسخ

منظور از تفسیر اجتماعى چیست؟

منظور از تفسیر اجتماعى چیست؟

الف) ابتدا لازم است به ارتباط قرآن با نظام هاى اجتماعى، در نظرگاهى كلى، توجه كنیم. قرآن، كتاب هدایت و انسان سازى است و آن چه انسان در راه رسیدن به كمال بدان نیازمند است، در آن به شكل حكیمانه اى قرار داده شده است. این مطلبى است كه آیات و روایات بسیارى بر آن دلالت دارد393؛ اما این بدان معنا نیست كه قرآن به سان كتاب هاى تخصصى در علوم گوناگون حیات بشرى و از جمله، مانند كتاب جامعه شناسى و نظام هاى اجتماعى و … عمل كرده باشد. جامعه شناسى و راه كارهاى اداره جامعه و تأمین رفاه و امنیت آن در حوزه هاى فرهنگ، اقتصاد و سیاست، مانند علوم تجربى در حال پیشرفت است و با تكامل دانش بشر، شكل پیچیده ترى به خود مى گیرد. نظام اجتماعى در جامعه ابتدایى، ساده و در جامعه اى وسیع و پیچیده، از نظامى پیچیده برخوردار است كه رسیدن به چنان تكاملى متناسب با محیط جامعه، به تكاپوى دانشوران و كارشناسان بستگى دارد. این مسیر در جامعه دینى، بر محورهایى كلى استوار مى شود كه آن محورها از راه شریعت مى گذرد و یا اساساً از ابتكارها و تأسیسات آن است و از جاودانگى و اعجاز قرآن در ارائه مبانى و اصول راه گشا، همین امر است. قرآن كریم با بیان اصولى كلى، مسیر تلاش و تكاپوى كارشناسان را از در آمدن به بیراهه ها مصون مى سازد و آن را به مقصدى صحیح رهنمون مى شود.
تمامى برنامه هاى اجتماعى اسلام، مانند: نمازهاى جماعت و جمعه ، جهاد، هجرت، امر به معروف و نهى از منكر، اطاعت از ولى امر، ساماندهى روابط درونى و بیرونى، احكام مالى چون زكات و خمس، اهتمام به امور مسلمانان، انفاق، شورا، وحدت و بسیارى امور دیگر، زمینه هاى لازم را براى تحقق یك نظام برتر فراهم مى سازد. نقش روایات نیز در تكمیل این هدف، بسیار مؤثر و اساسى است و فقه پویاى شیعى، داعیه دار تطبیق نوآورى ها و راهكارهاى اداره جامعه و نظام ها و چرخه هاى آن با مبانى و اصول كلى ارائه شده از سوى قرآن است.
آیات و تفسیرهاى اجتماعى
براساس آن چه گفتیم، توصیف آیات به اجتماعى، در واقع توجه به پیام ها و ابعاد اجتماعى آن است. یك آیه مى تواند ـ هم زمان ـ پیام هایى در حوزه هاى گوناگون: اخلاق، ایدئولوژى، فرهنگ، سیاست و … داشته باشد. مفسر با توجه به گرایش تفسیرى خود، به بُعد و یا ابعادى از آن مى نگرد و به تفسیر آن همّت مى گمارد. بنابراین، یك آیه مى تواند در حوزه هاى مختلفى چون: اخلاق، حقوق، سیاست، اقتصاد و … جاى گیرد؛ لذا تقسیم بندى و استخراج دقیق آیات مربوط به نظام هاى اجتماعى و مسائل درون آن، اگر ناممكن نباشد، كار بسى دشوار و نسبت به ذوق ها و برداشت هاى گوناگون، مختلف است و تنها راسخان در علم ـ كه اهل بیت(ع) مى باشند ـ به طور كامل از عهده آن برمى آیند؛ از این رو تلاش در استخراج مفاهیم اجتماعى قرآن، همیشه به روز و همراه با دریافت هاى تازه است.
استاد معرفت، در تبیین و توصیف تفسیرهاى ادبى ـ اجتماعى، با بسط معناى اجتماع و مسائل پیرامون آن، چنین مى نگارد:
«… این نوع تفسیر، پدیده اى نو ظهور است كه نخست به اظهار دقایق تعابیر قرآنى و سپس بیان آنها، اسلوبى زیبا و ادبى و تطبیق آنها با هستى و حیات و سنن اجتماعى موجود در جامعه پرداخته است.
این نهضت ادبى ـ اجتماعى با تلاش و كوشش فراوانى در راه تفسیر قرآن و تقریب آن به فهم همگان و انطباق آن با واقعیات موجود آغاز شد.
ویژگى این شیوه تفسیرى، این است كه در آن به دور از هر گونه تعصّبات افراطى به قرآن نگریسته مى شود و سعى بر آن است كه مفاهیم قرآن، آن گونه كه هست بر مردم عرضه شود؛ نه آن كه قرآن را به دنبال هوس ها و خواسته هاى گروهى خاص بكشاند؛ لذا تفسیر عصرى با این روش، از هر گونه تكلّف و ضعف عارى و به رسا بودن و رساندن پیام هاى قرآنى ـ بدون آلایش ـ آراسته است. از آن گذشته، از دخالت دادن اسرائیلیات و روایات جعلى و ساختگى كه در زمانى چهره تفسیر را آلوده كرده بود ـ در فهم و تبیین قرآن به طور كلى پرهیز كرده است … .
این مكتب تفسیرى، تفسیر را از اصطلاحات علوم و فنون و فلسفه و كلام ـ كه بدون این كه به آنها نیازى باشد، به تدریج وارد محدوده تفسیر شده بودند ـ دور ساخت؛ چنان كه این مفسران تنها به قدر نیاز و هنگام ضرورت از این اصطلاحات استفاده كردند[ و این جنبه سلبى قضیه است] اما از جنبه ایجابى[ مثبت]، این مكتب، سبكى ادبى ـ اجتماعى در تفسیر به وجود آورد و گوشه هایى از بلاغت قرآن و اعجاز بیانى آن را ظاهر ساخت و معانى و جوانب مختلف مفاهیم آنها را مشخص كرد و سنت هاى حاكم بر جهان هستى و جامعه را كه در قرآن بدان اشاره شده، آشكار كرد و به ویژه به مشكلات جامعه اسلامى و جامعه بشرى و طرح ارشادات و راهنمایى هاى قرآن كه دربردارنده سعادت دنیا و آخرت بشر است، پرداخت. علاوه بر آن، بین قرآن و نظریات صحیح و ثابت علمى مطابقت و هم آهنگى برقرار نمود و براى مردم روشن ساخت كه قرآن، كتاب جاوید الهى است و مى تواند همگام با تحولات زمان پیش برود، تا این كه خداوند زمین را به بندگان صالح خود واگذارد.
هم چنین به شبهاتى كه بر قرآن وارد شده بود، پاسخ گفت و تردیدها و توهّماتى را كه در مورد قرآن ایجاد شده بود، با استدلالاتى قوى پاسخ گفت … .»394
—————
393. ر.ك: نحل، آیه 89 ؛ تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 72، (ذیل آیه 89 سوره نحل).
394. محمد هادى معرفت، تفسیر و مفسران، ج 2، ص 481 ـ 483.

Republished by Blog Post Promoter

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.