خانه / پرسش و پاسخ / علوم قرآنی / معنای حدیث “دانش واقعى تفسیر قرآن در دست امامان معصوم(ع) است” چیست؟

معنای حدیث “دانش واقعى تفسیر قرآن در دست امامان معصوم(ع) است” چیست؟

حدیثى در اصول كافى وجود دارد كه مى گوید: دانش واقعى تفسیر قرآن در دست امامان معصوم(ع) است؛ معناى این حدیث چیست؟

پیش از پرداختن به پاسخ، تذكر این نكته لازم است كه پرسش مذكور، از سوى عالمان و فقیهان بزرگى چون: مرحوم وحید بهبهانى، میرزاى قمى و شیخ انصارى(ره) به تفصیل جواب داده شده است. مرحوم محقق قمى مى نویسد:
«این روایات [كه عده اى انحصار فهم قرآن به معصومین(ع) را از آن فهمیده اند]ظاهر یا صریح است كه مراد، علم به همه قرآن، اعم از: ظاهر، باطن، تنزیل و تأویل آن است و این امرى مسلم و مورد قبول است … .»370
اگرچه ممكن است از برخى روایات (مانند: إنّما یعرف القرآن من خوطب به)371انحصار فهم قرآن به معصوم(ع) برداشت شود، ولى این برداشت با توجه به آیات قرآن و احادیث دیگر، توجیه و تصحیح مى شود. قرآن كریم در آیات بسیارى، همگان را به تدبّر و تعقّل دعوت كرده است. خطاب هاى قرآن نیز گوناگون است؛ گاهى مى فرماید: «یا ایها الناس» گاه مى فرماید: «یا أهل الكتاب»؛ گاه مى فرماید: «یا أیها الذین امنوا»؛ زمانى مى فرماید: «یا أُولى الأبصار» و «یا أولى الالباب» و زمانى نیز خطاب را متوجه رسول خود مى كند و با او سخن مى گوید؛ بنابراین فهم معانى آیات قرآن مراتب دارد؛ مراتب پایین آن از عموم مردم دور نیست و مراتب بالاى آن تنها محدود به «راسخون در علم» مى شود؛ كسانى مانند: پیامبر و اهل بیت(ع). به عبارت دیگر مراد روایات وارد شده در انحصار فهم از قرآن در معصومین(ع) بر همه ابعاد قرآن اعم از: ظاهر و باطن، مطلق و مقید، عام و خاص، ناسخ و منسوخ، بطون و تأویل و … احاطه تام دارد و این همان چیزى است كه نزد هیچ كس دیگر جز آنها یافت نمى شود.
پس فهم قرآن كریم در حدّ تفسیر (و نه تأویل) و فهم ظواهر الفاظ آن، منحصر به معصومان(ع) نیست و نه تنها ایشان آن را به خود منحصر نساختند، بلكه مردم را به آن تشویق و ترغیب كردند. شواهدى كه این مدعا را اثبات یا تأیید مى كند، بدین شرح است:
1. زبان قرآن، زبان عامه مردم است؛ ساده، سلیس و مردم فهم سخن رانده است و نام هاى: نور، تبیان، مبین، هادى و … برخاسته از همین امر است. ظاهر آیاتى چون: «قَدْ جَآءَكُم مِّنَ اللَّهِ نُورٌ وَ كِتَـبٌ مُّبِینٌ»372 نیز شامل همه انسان ها است و نه تنها معصومین؛ اگرچه «كتاب مكنون» و مرحله كمال و نهانى فهم قرآن، تنها به آنان اختصاص دارد.
2. حدیث شریف «ثقلین» كه متواتر است، همه انسان ها را به تمسك به قرآن، همانند اعتصام به عترت فراخوانده است: «ما اِنْ تَمَسّكتُم بِهِما لِنْ تَضِلُوا»373؛ اگر به قرآن و سنت تمسك كنید، هرگز گمراه نخواهید شد.
3. دستور اهل بیت(ع) براى عرضه كردن اخبار متعارض، بلكه عرضه همه اخبار و روایات بر قرآن، هر چند متعارض نباشند: آن گاه اگر موافق كتاب خدا بود و یا قرآن در مورد آن ساكت بود، چنان چه دیگر شرایط لازم ـ از جهت وثاقت راوى و … ـ را داشت، مورد قبول وگرنه مردود است. امام صادق(ع) فرمود:
«كُلُّ شَىْء مَردُودٌ اِلىَ الْكِتابِ وَ السُّنَةِ وَ كُلُّ حَدیث لایوافِقُ كِتابَ اللهِ فَهُو زُخرُف»374؛ همه چیز به قرآن و سنت برمى گردد و هر حدیثى كه با كتاب خدا موافق نبود باطل است.
4. روایاتى كه نافذ بودن شروط گوناگون معامله ها را در گرو عدم مخالفت با قرآن مى داند؛ حضرت امام صادق(ع) فرمود:
«كُلُّ شَىْء خالَفَ كِتابَ اللهِ باطِلٌ»375؛ هر چیزى كه با كتاب خدا مخالف بود باطل است.
و نیز فرمود:
«مَنِ اشْتَرَطَ شَرْطاً مُخالِفاً لِكتابِ اللهِ فَلایجُوزُ لَه وَ لایجُوزُ عَلَى الَّذى اشْتَرَطَ عَلَیهِ وَ الْمُسْلِمُونَ عِنْدَ شُرُوطِهِمْ مِمّا وافَقَ كِتابَ اللهِ عَزَّوَجَلَّ»376؛ هر كسى شرطى كه مخالف كتاب خداست[ در معامله شرط كند] آن شرط بر آن كه بر او یا علیه او شرط شده، جایز نیست و مسلمانان باید به شرط هایى كه موافق كتاب خدا است پایبند باشند.
از این گونه روایات بر مى آید كه قرآن كریم باید به صورت یك اصل و مرجع مستقل در جامعه حاكم باشد و فهم آن نیز بر اساس قواعد و اصول مورد قبول عقل و شرع و متناسب با سطح آگاهى و ژرف نگرى عالمان درك پذیر قابل تفسیر باشد و اگر قرآن جز از طریق روایات، قابل فهم نبود، رجوع به قرآن براى ارزیابى صحت روایات و یا شروط معاملاتى لغو بود؛ اگر قرآن تنها براى تلاوت نازل شده بود، هرگز اهل بیت(ع) این گونه جامعه بشرى را به آن ارجاع نمى دادند.
5 . امامان معصوم(ع) شاگردان و مخاطبان خود را در زمینه هاى گوناگون به قرآن كریم ارجاع مى دادند؛ مانند: عقاید و معارف، مسائل حقوقى و اجتماعى، احكام فقهى و ادب تلاوت قرآن كریم كه به نمونه هایى از مسائل فقهى اشاره مى كنیم: امام باقر(ع) در پاسخ به سؤال زراره در مورد كفایت مسح مقدارى از سر و پا (از حضرت پرسید: از كجاى قرآن چنین حكمى را به دست آوردید؟) فرمود:
«یا زُرارَةُ … اِنَّ الْمَسْحَ بِبَعضِ الرَّأسِ لِمَكانِ الْباء …»377 كه نحوه استفاده حكمى فقهى را از ظاهر قرآن به او تعلیم فرمودند و یا استدلال آن حضرت بر مسئول بودن حسّ شنوایى آدمى: «أما سمعت الله یقول: إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤَادَ كُلُّ أُوْلَـئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْـُولاً»378 و مسائل بسیار دیگر379.
—————
370. عبداللّه جوادى آملى، تسنیم، ج 1، ص 88 ، به نقل از: قوانین الاصول، ج 1، ص 397.
371. وسائل الشیعه، ج 18، ص 136.
372. مائده، آیه 15.
373. بحارالانوار، ج 2، ص 100.
374. وسائل الشیعه، ج 27، ص 111.
375. همان، ج 12، ص 353.
376. همان، ج 12، ص 353.
377. كافى، ج 3، ص 36، ح 4.
378. اسراء، آیه 36؛ وسائل الشیعه، ج 2، ص 957؛ ر.ك: عبدالله جوادى آملى، تفسیر تسنیم، ج 1، ص 88 ـ 104.
379. ر.ك: بحارالانوار، ج 10، ص 218؛ وسائل الشیعه، ج 1، ص 327 و … .

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.