پرسش و پاسخپرسمان نماز

روایات وارده در خصوص نماز امام علی (ع) را توضیح دهید

آیا این كه گفته شده: «در حالت نماز تیری را از پای امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) بیرون آوردند و حضرت متوجه آن نشدند»، صحیح است؟ آیا این مطلب با هبه كردن ایشان در حال ركوع نماز (مائده، 55) منافات ندارد، چرا كه اوّلی بر اوج توجه ایشان به خداوند متعال دلالت میكند و دوّمی بر یك عمل نسبتاً مادی دلالت دارد؟ توضیح دهید.

* روزی امیرمؤمنان علی(علیه السلام) در مسجد پیامبر(صلی الله علیه وآله) مشغول نماز بود كه فقیری از در مسجد وارد شد و تقاضای كمك كرد، اما كسی به او كمك نكرد. مرد فقیر دست به دعا برداشت و گفت: خدایا تو شاهد باش كه من در مسجد رسول خدا(صلی الله علیه وآله) تقاضای كمك كردم، امّا كسی پاسخم را نداد. در این هنگام، علی(علیه السلام) كه در حال ركوع نماز بود، با انگشت به انگشتری خود اشاره نمود و از او خواست كه نزدیك بیاید و انگشتری را بردارد. آن مرد جلو آمده و حضرت انگشتر خود را به او بخشید. اندكی پس از این ماجرا، این آیات بر پیامبراكرم(صلی الله علیه وآله) نازل شد: (انّما ولیكم اللّه و رسوله و الذین آمنوا الذین یقیمون الصلوة و یؤتون الزكوة و هم راكعون * و من یتولّ اللّه و رسوله و الذین آمنوا فانّ حزب اللّه هم الغالبون) (1)؛ ولی امر شما تنها خدا و رسول و مؤمنانی هستند كه نماز را به پا داشته و به فقیران در حال ركوع زكات میدهند و هر كس كه ولی و فرمانروای او، خدا و رسول و اهل ایمانند (پیروز است) كه تنها لشكر خدا (در دو عالم) فاتح و غالب خواهند بود. در آیه مذكور علایم و نشانههایی ذكر شده كه برحسب آنها و روایات و با توجه به لفظ «إنَّما» تنها بر امیرمؤمنان علی(علیه السلام) قابل انطباق است (2). آنچهدر پرسش اشاره شده شبههای است كه اولین بار از سوی فخررازی برای انكار فضیلت امیرالمؤمنین علی(علیه السلام)مطرح شده كه جواب آن روشن است، زیرا:
1. شنیدن صدای سائل و كمك به او، توجه به غیرخدا و خویشتن یا امور مادّی نیست كه با حضور قلب منافات داشته باشد، بلكه آن هم در واقع توجه به خداست. قلب پاك حضرت علی(علیه السلام) در برابر سائلان حسّاس بود و به ندای آنها پاسخ میگفت. آن حضرت با این كار، عبادتی را با عبادت دیگر آمیخت و در حال نماز زكات داد كه هر دو برای خدا و در راه او بود، چون قبل از آن كه انفاق و صدقه به دست سائل برسد، به دست خدا میرسد. در آیه 104 سوره توبه میفرماید: (أَلَمْ یعْلَمُواْ أَنَّ اللَّهَ هُوَ یقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَیأْخُذُ الصَّدَقَـتِ)؛ آیا نمیدانستند كه فقط خداوند توبه را از بندگانش میپذیرد و صدقات را میگیرد. اگر توجه به سائل، نشانه غفلت و بیخبری از ذكر خدا بود، نباید به عنوان یك صفت والا و با ارزش فوقالعاده روی آن تكیه شود، در حالی كه آیه 55 سوره مائده آن را به یك فضیلت و صفت والا برای ولیّ خدا ذكر میكند (3).
2. عرفا در سیر انسان كامل میگویند: سیر انسان كامل در چهار سفر رخ میدهد:
الف)سفر انسان از خود به خدا.
ب)سفر انسان همراه خدا در خدا (شناخت خدا).
ج)سفر انسان همراه خدا به خلق خدا.
د)سفر انسان همراه خدا در میان خلق خدا برای نجات خلق خدا.
اولین سفر انسان، به سوی خداست، تا انسان از خدا جدا باشد همه حرفها پوچ است. وقتی انسان به ذكر خدا رسید و خدا را شناخت و الهی شد و یك لحظه هم از خدا غافل نشد، آن گاه به سوی خلق خدا باز میگردد؛ چنین انسانی برای نجات خلق خدا، در میان خلق خدا حركت میكند و برای نزدیك كردن انسانها به خدا كوشش میكند (4).
وقتی انجذاب كامل شد، شخص در عین این كه مشغول به خداست، مشغول به ماورا هم هست؛ یعنی آنچنان توجه به خدایش كامل است كه در حال، تمام عالَم را میبیند (نه فقط اطرافش را) لذا آن حالتی كه در وقت نماز تیر از بدن حضرت كشیدند و متوجه نشد، ناقصتر (و مرتبهاش پایینتر) از آن حالتی است كه در حال نماز توجه به فقیر دارد؛ نه این كه در اینجا از خدا غفلت كرده باشد و به فقیر توجه كرده باشد، بلكه آن چنان توجه به خدایش كامل است كه در آن حال تمام عالَم را میبیند؛ از آن جمله است فقیری را كه درخواست كمك كرده است (5).
3ـ با توجه به این آیه شریف (مائده، آیه55) در مقام مدح و بیان ویژگیهای ولی خدا و پیشوای مسلمانان است و كمك به فقیر در حال نماز را یك فضیلت و ویژگی ذكر میكند، معلوم میشود كه علی(علیه السلام) موقعی كه توجه به سائل نموده و اشاره كرده كه انگشتر را از دست او بیرون آورد، توجه به خدا هم داشته و از حضور قلب او هیچ كاسته نشده است، زیرا اگر هنگام توجه به فقیر از خدا غافل شده باشد، فضیلت و ویژگی او به شمار نمیآید، چون هر كس میتواند در حال نماز از توجه به خدا منصرف شود و متوجه خلق خدا شود، در حالی كه در آیه این كار را یكی از ویژگیهای ولیّ خدا به حساب آورده كه در دیگران این ویژگی وجود ندارد. بنابراین آیه میخواهد مقام بالاتری را برای امام ثابت كند و آن مقام «جمعالجمع» است (6).
توضیح: توجه كردن در آن واحد به چند موضوع مختلف از قدرت بشر عادی خارج است؛ یعنی اگر بخواهد قلب خود را مشغول عملی نماید، در همان حال نمیتواند به مطلب دیگر نیز مشغول باشد، ولی این قدرت در خداوند متعال هست و در آنِ واحد میتواند به هزاران و میلیونها نوع كلام و فعل توجه داشته باشد. در دعای جوشن كبیر آمده است: یا من لایشغله سمع عن سمع، یا من لایمنعه فعل عن فعل، یا من لایلهیه قول عن قول؛ای خدایی كه ترا شنیدن این، مانع از شنیدن آن نیست و هیچ كاری مانع از كار دیگر نیست و هیچ سخنی مزاحم سخن دیگر نمیباشد… . و در دعای ماه رجب میخوانیم: لكل مسئلة منك سمع حاضر و جواب عتید؛ برای هر درخواستی گوش شنوا و جواب حاضر، مهیا داری.
از آیات و روایات استفاده میشود كه خداوند مقام «جمعالجمع» را به حجة و ولیّ خود داده است؛ به همین جهت است كه معصومین(علیه السلام) در آن واحد میتوانند به میلیونها سلام و اظهار حاجت مردم توجه نمایند، این مقام موهبتی الهی است كه ثابت كننده منصب ولایت تكوینی امام است و با داشتن چنین مقام و قدرتی است كه اداره امور آفرینش و سرپرستی عوالم خلقت برای آنها ممكن و مقدور است.
به همین جهت است كه مولی علی(علیه السلام) در آن واحد میتواند دو كار انجام دهد؛ هم توجه به خدا داشته باشد و هم توجه به خلق و این از ویژگیهای ولیّ خداست كه افراد دیگر قادر بر این كار نیستند.
————————————————————————————————-
1. مائده،آیه55 و 56.
2. ر.ك:تفسیر المیزان، ج 6، مائده، 55 و 56؛ علامه طبرسی، مجمعالبیان، ج3، ص324.
3. ناصر مكارم شیرازی، پیام قرآن، ج 9، ص 211 ـ 212.
4. شهید مطهری، انسان كامل، ص97 ـ 98؛ صدرالدین محمّد شیرازی، الحكمةالمتعالیه، ج1، ص13 ـ 14.
5. شهیدمطهری، امامت و رهبری، ص181.
6. ر.ك: ابوالفضل نبوی، امرای هستی، ص104 ـ 112.

دیگر موارد

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.