خانه / مقالات / آداب قرآن / آداب تلاوت قرآن

آداب تلاوت قرآن

فاش گويم آنچه در دل مضمر است
اين کتابى نيست چيزى ديگر است
چونکه در جان رفت جان ديگر شود
جان چو ديگر شد جهان ديگر شود(1)

پاک ترين کتاب هستى
قرآن پاک ترين کتاب، از مبدا پاکى و طهارت، بر پاک ترين قلب عالم هستى، تلاوت و از لبان پاک ترين مخلوق الهى، بر عالم وجود عرضه گرديد. و به همين خاطر، تنها کسانى مى توانند به اين مصحف مطهر نزديک شده، و از نور پر فيض آن بهره مند گردند که ظاهر و باطنى پاک و طاهر داشته، و از هر گونه آلودگى جسم و روح منزه باشند. ((انه لقرآن کريم. فى کتاب مکنون. لا يمسه الا المطهرون))(2)
با توجه به حساسيت موضوع، خوبست که مصاديق طهارت را يک به يک برشمرده، و پيرامون آنها، اندکى درنگ نماييم:

طهارت کلى جسم
اولين شرط براى تماس با قرآن، پاک بودن از جنابت و داشتن وضو است و بنابر فتواى حضرت امام خمينى(ره):
((مس نمودن خط قرآنى يعنى رساندن جايى از بدن به خط قرآن، براى کسى که وضو ندارد، حرام است.))(3)
و اما براى اينکه گرفتن وضو، ذهنمان را از تخيلات پراکنده خالى سازد، و ما را در هاله اى از معنويت و عرفان قرار دهد، لحظاتى قبل از شروع به آن، به ياد کلام شيرين حضرت امام صادق(ع) بيفتيم، و ضمن عرض ارادت به آن ستاره هدايت، اين حالت روحانى را در خود بوجود آوريم
((چون قصد وضو کنى، به آب نزديک شو، مانند کسى که مى خواهد خود را به رحمت پروردگار متعال نزديک کند. زيرا خداوند آب را وسيله مناجات و قرب خود قرار داده است.))(4)

[ روى ناشسته نبيند روى حور
لا صلوه گفت الا بالطهور]

طهارت دهان
در چند حديث شريف که از ائمه معصومين(عليهم السلام) نقل گرديده، از دهان بعنوان ((راه قرآن)) و ((يکى از راههاى پروردگار)) ياد شده است.

((امام صادق(ع) فرمود: پيامبر(ص) فرمودند:
ـ راه قرآن را پاکيزه سازيد.
پرسيدند: اى رسول خدا! راه قرآن چيست؟
فرمود: دهانهاى شما.
پرسيدند: به چه پاکيزه کنيم؟
فرمود: ((به مسواک زدن))(5)
و در حديثى ديگر چنين آمده است:
((امام رضا(ع) از پدرانش(عليهم السلام) از پيامبر(ص) فرمود:
ـ دهانهاى شما راههايى از راههاى پروردگارتان است، آن را پاکيزه سازيد.))(6)
دهان بى حفاظى که غذاى مشکوک و حرام وارد آن مى شود،
دهانى که گناهان بزرگى چون دروغ و تهمت و غيبت را مرتکب مى شود،
دهانى که براى شکستن دل دردمندى بحرکت در مىآيد،
دهانى که پيوسته مسلمانان از شر آن در واهمه و عذاب هستند، چگونه مى تواند محل تلفظ آيات قرآن باشد؟!
آرى! تلاوت قرآن بايد از دهانى پاک بگذرد. و گر نه آب صاف در يک نهر آلوده، بالاخره آلوده خواهد شد. اگر قرآن از دهان ناپاک بيرون آيد، ((رب تال للقران و القران يلعنه))(7)

طهارت چشم
((از رسول اکرم(ص) نقل شده که فرمودند: ((اعط العين حقها)) حق چشم را ادا کنيد.
عرض کردند: حق چشم چيست يا رسول الله؟
فرمود: ((النظر الى المصحف)) نگاه کردن به قرآن.
زيرا تلاوت قرآن از روى قرآن، طبق حديث، عبادت است. اگر چشم پاک نباشد، توفيق نظر به قرآن را پيدا نمى کند.))(8)
چشم هرزه اى که بدنبال معصيت و خطا مى چرخد، و چشم افسار گسيخته اى که ديگر در کنترل صاحبش نيست، اگر هم بر روى خطوط قرآن قرار بگيرد، همچون کورى است که جمال نورانى حق را هرگز مشاهده نخواهد کرد. و به مصداق:

آنچه ما کرديم با خود هيچ نابينا نکرد
در ميان خانه گم کرديم صاحبخانه را
جز خطوطى پى در پى، چيز ديگرى از قرآن نخواهد يافت.
[ اين نظر از دور چون تير است و سم
عشقت افزون مى شود صبر تو کم]

طهارت روح
روح ناپاکى که اسير انديشه هاى شيطانى است، روح پژمرده اى که لطافت و ظرافت خود را از دست داده، و در برخورد با مظاهر معنويت، سرد و بى تفاوت است، روح تيره اى که زنگار گناه و معصيت، تمامى زواياى آنرا پوشانده است، روح کوچک و حقيرى که فقط خود را مى بيند، و سرگرم بازيچه هاى خويش است، چگونه مى تواند معنويت قرآن را به هنگام تلاوت، درک و لمس نمايد؟!
اما روح پاک و وارسته اى که از علائق مادى فاصله گرفته، و بر اثر خودسازىهاى پيوسته، نورانى و پرجلا شده است؛
روح بلندى که با عبادتهاى خالص و ناب و توجهات روحانى حرکات شرک آلود و انديشه هاى شيطانى را از خود دور ساخته است؛
اين روح با صفا و رحمانى، به هنگام تلاوت قرآن، نورانيت عظيم و فراگير قرآن را، به خوبى احساس مى کند، و هم در پرتو نور آن، حقايق ديگر را…

[ هست قرآن مر تو را همچون عصا
کفرها را درکشد چون اژدها]

طهارت ساير اعضاى بدن
بنابر تعبير آيت الله جوادى آملى: ((گوش و چشم و دست و ساير اعضا نيز راههاى قرآن است)).(9)
گوشى که صوت ملکوتى قرآن را مى شنود و متإثر نمى شود، گوشى که در مسير خطابهاى قرآن قرار مى گيرد، اما گويا هرگز کلامى و يا خطابى نشنيده است، گوشى که از شنيدن غيبت و دروغ و تهمت، لذت مى برد، اين گوش طهارت ندارد. دستى که ناپاک است و طهارت ندارد، نبايد بسوى قرآن دراز شود ((لا يمسه الا مطهرون))(10) جز دست پاکان بدان نرسد.
پس بايد تمامى اعضإ بدن را، که راه هاى قرآن هستند، پاک و مطهر نمائيم تا انوار الهى، وجودمان را نورانيت و روشنائى و صفا بخشد.

هرکه کاه وجو خورد قربان شود
هرکه نور حق خورد قرآن شود

و اما لحظه اى درنگ!
طهارت کلى جسم، بسيار آسان است. با يک نيت و مقدارى آب، مى توان خود را از آلودگى هاى ظاهرى پاک کرد، و به آسانى قرآن را به لب گذاشت و بوسيد و خطوط آنرا لمس نمود.
اما طهارت ديگر اعضإ از جمله: دهان و گوش و چشم و روح، به يکباره امکان پذير نيست، و بايد ضمن توکل بر خداوند بزرگ، با جديت و تمرين و ممارست، رذائل اخلاقى را از جسم و روح زدوده، و آنچنان پاک و طاهر نمائيم که شايستگى انس و مجالست با کلام وحى ((قرآن)) را بيابيم. ان شإ الله.

خون پليد است و به آبى مى رود
ليک باطن را نجاست ها بود

آداب شنوندگان آيات قرآن
شايسته است هنگام شنيدن آواى قرآن و آيات الهى با سکوت عميق و توجه دقيق موارد زير را رعايت کنيم:
احترام قلبى خويش را نسبت به کلام الهى ابراز داريم.
در مقابل اين بارقه رحمت سر تعظيم و تواضع فرود آوريم.
براى شنيدن اين خبر بزرگ آسمانى اعلام آمادگى نمائيم.
با توجه کامل به معانى آن زمينه تدبر و تفکر را در خودمان ايجاد کنيم
با سکوت و تمرکز فکر، جان خود را در معرض تابش اين آفتاب حيات بخش قرار دهيم.

قلب و روح خسته و پريشانمان را شاداب و پرتحرک نمائيم.(11)

قاريان قرآن از منظر امام باقر(ع)
امام پنجم باقر العلوم (ع) قاريان قرآن را به سه دسته تقسيم فرموده و انگيزه هر کدام را بيان فرموده اند:

1 کسانى که قرائت قرآن را وسيله امرار معاش و تقرب به ملوک و فزون طلبى نسبت به مردم قرار داده اند.
2 کسانى که قرآن را مى خوانند و فقط حروف آن را گرفته و حدود آن را ضايع کرده اند.
3 کسانى که قرآن را تلاوت مى کنند و با دستورات شفابخش آن بيمارىهاى قلبى و فکرى خود را درمان مى کنند. شب ها با تلاوت قرآن مإنوس هستند و روزها در صحنه هاى زندگى از آنها الهام مى گيرند و بخاطر انس با قرآن پهلو از رخت خواب ناز تهى مى کنند.
پس خداوند بخاطر اين گروه از حاملان معارف قرآن بلا را از اجتماعات دور مى کند و بخاطر آنان باران رحمت خود را فرو مىآورد. بخدا قسم اين دسته در جامعه، از کبريت احمر کمياب تر اند.(12)

تلاوت کنندگان از منظر امام صادق(ع)
امام صادق(ع) تلاوت کنندگان قرآن را به سه گروه تقسيم فرموده و نتيجه عمل آنان را بيان مى فرمايند:
1عده اى براى نزديک شدن به سلاطين و زورمندان و براى سلطه يافتن بر مردم (قرآن مى خوانند) اين دسته اهل آتش اند.
2قاريانى که الفاظ قرآن را از برکرده خوب مى خوانند وليکن حدود آن را ضايع نموده اند اينان هم اهل آتش اند.
3 و گروهى قرآن مى خوانند تا زير پوشش آن قرار گيرند. اينان به محکم و متشابه آن اعتقاد دارند فرايض را بجاى مىآورند، حلال آن را حلال و حرام آن را حرام دانسته و در مقام عمل تسليم قوانين قرآننند. اين دسته همان کسانى هستند که دست رحمت الهى آنان را از هر سقوطى نجات مى دهد و آنان اهل بهشت اند و درباره هر که بخواهند حق شفاعت دارند.(13)

آداب حفظ قرآن
1حفظ قرآن را از کودکى به فرزندانمان بياموزيم؛

2هنگام حفظ، روخوانى قرآن را بدرستى آشنا باشيم؛
3آيات را بالحن و لهجه عربى همراه با تإمل و دقت حفظ کنيم؛
4روش ترتيل را بياموزيم و با همين روش آيات را فراگيريم؛
5از يک جلد قرآن خوش خط و معين استفاده کنيم؛
6روزى نيم ساعت تمرين داشته باشيم و کم کم مدت آنرا زياد کنيم؛
7در اوقات منظم مثلا هر روز ساعت 7 صبح به حفظ بپردازيم؛
8حفظ را با سوره هاى کوچک آغاز کنيم؛
9يک بار به صورت کند، يک بار به صورت متوسط و بار ديگر به صورت تند تمرين کنيم؛
10هنگام عصبانيت، گرسنگى، تشنگى و خواب آلودگى حفظ نکنيم؛
11شماره آيات و صفحه قرآن را بخاطر داشته باشيم؛
12حفظ قرآن نياز به تکرار مداوم دارد.؛
13در مسافرت ها مى توانيم بيشتر به تکرار بپردازيم؛
14براى حفظ، از قرآن هاى ترجمه شده استفاده نکنيم؛
15آيه هاى طولانى و سور طولانى را مى توانيم بخش بخش کنيم؛
16در حفظ آيات شبيه به هم حفظ شماره آيات و دقت بيشتر لازم است؛
17حفظ قرآن به صورت مباحثه دونفرى آسان تر و مفيدتر است.

آثار تلاوت قرآن
1 نورانيت قلب
عن رسول الله(ص): ((ان هذه القلوب تصدإ کما يصدإ الحديد. قيل: يا رسول الله فما جلاوها؟ قال: تلاوه القرآن)) اين دلها نيز همانند آهن زنگار مى بندد. عرض شد: اى رسول خدا، صيقل دهنده دلها چيست؟ فرمود: تلاوت قرآن.
عن امير المومنين(ع): ((ان الله سبحانه لم يعظ إحدا بمثل هذا القرآن، فانه حبل الله المتين وسببه الامين وفيه ربيع القلب وينابيع العلم وما للقلب جلإ غيره)) خداوند سبحان، هيچ کس را به چيزى مانند اين قرآن اندرز نداده است؛ زيرا قرآن ريسمان محکم خدا و دستاويز مطمئن اوست. در اين قرآن بهار دل است و چشمه هاى دانش. و براى صيقل دادن دل، چيزى جز آن وجود ندارد.

2 زياد شدن حافظه
3 ايجاد معنويت در ميان اهل منزل
عن رسول الله(ص): ((ما اجتمع قوم فى بيت من بيوت الله يتلون کتاب الله ويتدارسونه بينهم الا نزلت عليهم السکينه وغشيتهم الرحمه وحفتهم الملائکه…)) هيچ گروهى در خانه اى از خانه هاى خدا براى تلاوت کتاب خدا و مباحثه آن جمع نشدند، مگر اين که آرامش بر آنان فرود آمد و رحمت فرايشان گرفت و فرشتگان آنان را در ميان گرفتند…
4سعه صدر و توسعه روزى

قال النبى(ص): ((نوروا بيوتکم بتلاوه القرآن!.. فان البيت اذا کثر فيه تلاوه القرآن کثر خيره وإمتع إهله…)) خانه هاى خود را به خواندن قرآن روشن کنيد… چون تلاوت قرآن در خانه زياد شود، خير آن افزايش پيدا مى کند و اهل آن از نعمت هاى الهى برخوردار مى شوند.
عن على(ع): ((إفضل الذکر القرآن به تشرح الصدور و تستنير السرائر)) بهترين ذکر (وسخن) قرآن است،با قرآن است که سينه ها فراخ مى شود و درونها روشن مى گردد.

5 قدرت و توکل در برابر ناملايمات(14)

نویسنده: سيدحسن احمدى نژاد
———–
پى‏نوشت‏:
1ديوان اقبال.
2واقعه، 79 77.
3توضيح المسائل مسئله 317.
4مصباح الشريعه، باب دهم.
5الحيات، ج 2، ص 161 162.
6همان.
7چه بسا تلاوت کننده قرآن که قرآن او را لعن مى کندمستدرک ج 1 ص 291..
8آداب قرآن، مهدى مشايخى، ص 104.
9همان، ص 105.
10واقعه، 79.
11آداب قرآن، مهدى مشايخى، ص 166.
12امالى صدوق، ص 179 والحيات ج 2، ص 171.
13الحياه، ج 2، ص 172.
14با استفاده از آموزش قرآن، عبدالرحيم موگهى.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.